Di naṭur arum unz un mir aleyn a lernbukh far folkshuln

תג מ8מ1.ן חאפו1ומתמ1נצ 41,ד1611ם 6תע2עמ8מ/2ע21עפ אע צע1פ

0 סאו

אןןא אט /8ט גאשאם אש81אא 121
א צם, וא

יע
4 ט

8,898 6װ116160

2

א ונאת) 8608 מפופסנצ,41,א41160א

פ5דזדעפטע1,8559861א , 51 111 ג,

אט דאעס צססם תמפנסטפנצ 41 א10דע, א
פדדעפט4-4 ,59 1א , 1דפ עט 1ד דע

60 881124מ19110פסנצ | 250-4900 413

)תע0ס. מע ויאע6אצ0ס80מגפ1נסמ1צ. ציעלעץ

עתד תסע ספאזספתאש? עס ןא,זא
צתע4א תמ1ן1 תפ1וממנצ }ג,;11טסו1ם סתע8 ןעפ אק צ4ע1פ

;צם פעפונצסעע ,לע

4 1 01960ט) .ם 1006 1

1 1זט06ץט) 106 67 4716/
/ד111זזם1 11811ט711ב) זזוסנוזש6פ 1116
101111601101 1 ז111/50//10 .ם חזחטזסם הוח 100016
8160 208
06 +ז6ט10
1ס1011110011 16/3008 151911160118
0561 .כן /161

1010111115/6 800 614 5001
101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /רזזהבן
2 עס פמתאטזםץ סא פּמתעמזאתזא זא
ז6116) 000 310615/1 8 1101

{ססתץפ 1201010021 8 68000/4.18קן 201060 עס ,6טחט 6װ00/66 סת 1
זסז1 002068 תסתק010ס עטס ע10 תסחהז1קפת1 סת 1 . ש016811014 100150 04
.151261 ,0ז16:05216 }0 1ת11202 600161/' 2084 0ס1סת 406 שט 4692 8

1285 /?זסקןסענק 4611606021ת1 סת8 +12עץעקסס 106 16506048 /6016-) 8008 ת310015 21ת14210 סת 1
תזגמנסס ססטק סח} ת1 /6ח614 18 4106 415 ,1606טשסתא עטס 04 0684 106 10 .פאססט ;טס תז
-1460414160 06 גס ז106ס0 124עץעקסס +תסעזטס סת חס1תטצ 104 אעסטץ תגםקזס תג 15 +1 עס
-- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - צעסטצ 4018 0 +18צץקסס 6ע2061 תג 0(סת טסץ 1
.18061ט0ץ8ע01981121110 21 11גתזס צט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עט 5ט 024204ס 16256קן

:

נאטוד ארום אונו ‏

און מיר אליין

יא לערנבוך פּאר פּאָלקשולן -

== פֿון

העלענע כאצקעלם

פֿאַרלאַג , װאָסטאָק", ג. מ. ב. ה., בערלין 2 .0

אן דער שפאנדויער בריקע 2
2פפן.

צט 1999 +8נצעמסס
091 מותסם 11.ע.ם.6 מפועסטעסמס86 0מט 101188 (מ08/6 {סם) 10081006
9 1860166 /8080206 06 תא

אינהאלט

זייט

די דערוואכוננ פֿון דער נאמור אין

פֿריהלינג,

דער באָדן און די געװויקסן .

פֿארװאָס איז דער באָדן טונקל?

| פֿארװאָס מיסטינט מען די ערד? .

פֿון װאָס באשמייען די געװיקסן? .
פרובן פֿון געלערנטע 2

די בלעטערבוימער אין פֿריהלינג .
וויאזוי גייט דער זאפֿטשטראָם פֿון די

וי שפייזן זיך די חיות און װי די געוויקסן?
וועגן לעבן פֿון די בלעטערבוימער אינם
וואלד יי
וועגן דעם צוזאמענלעבן ו די געויקסן
אינם וואלר . ר יי

שש אש יש אי וי

װאָרצלען צו די בלעטער? 9
אין בלעטערוואלד,

דער נוסבוים . | , 9
די אָלכעי . . 11
די בעריאָוע .2 . 19
די הושענא אָדער די ווערבע 13
דער פאפלבוים . 15
דער דעמב, אָדער דער אייכלבוים / . 16
וער שעדיגט דעם דעמב ./ , 18
! דער באמייט פֿון די בלעטער פֿאר די גע-

וויקסן . . 20
וועגן דער גרינער פֿארב פֿון די בלעטער . 99
װאָס ארבעט זיך אויס פֿון דעם קױילנשטאָף

אין די בלעטער? . .2 92
די געוויקסן עטעמען . 93
די בלעטער דעמפֿן אויס וואסער 24

דער מאיגלעקל .

די פּאָזעמקע .
די מאלינע
ברוקנעס און שווארצע יאגדעס/

אין נאָדלואלד.

די סאָסנע * :
ווער שעדיגט די מאָסנע?

דער וואלד און זיין ראָלע אין דער נאמור

דער וואלד און דער מענש .

זייט

99 ,
80 .
81 .
89 .

953 ,
97 .

87 ,

41 ,

וועגן אייניגע איינוואויגער פֿונם וואלד,

די קיקאווקע . . ...2 .
די יאשטשערקע . .
די ריננלשלאנג

| די צלמשלאננ

קריכיגע בעלי-חיים אָדער שִרצים .
די וואלדמוראשקע
די הויזשפין .

אױפֿן פֿעלד,
קאָרן

ווייץ :
גערשמן

- + האָבער

פֿלאקס

שוועמלעך-פאראזיטן אויף תּבואה . יי

שעדליכע קריימער אױפֿן פֿעלר
די איינוואוינער פֿונם פֿעלד
דער רעגנװאָרעםי.

43 .
44 {
46
48 ,
49 .
50 . .
58 . .

55 .
60 .
60 .
60 .
69 .
64
65 . .
67 .

69 .

-- זשר ==

זייט ו' זייט
אויף דער לאָנקע. | די װאָרצל אונטערן מיקראָסקאָפּ ‏ , . 118
1 דער שטאם אונמערן מיקר ה2,
װילרע תּבואח . . . 0 או אלגעמייגער איגערבלין איבער דער .
די איבערי וויקסן אוי |
עריגע געוויקסן או : דער לאָגקע 72 נאמור ארום אונו .‏ . . . . 6 102
װיקע . . + + + 6 6 208 2 742 | :
קלעווער = יי יי 2 74

וועגן צוזאמענלעבן פון ‏ די געוויק סן אויף רער מענש,
דער לאָנקע . . . . . . . .78 / דער מענשליכער גוף און זיינע אָרגאנען. 194

משה"רבנוס קיעלע .‏ . . . . 2 6 76
דער קראָט (די קורמע) =. . . . . 77 דער סקעלעט,

לעבן וואסער און אין וואסער, ‏ די טײלן פֿון סקעלעפ . - . . . .126
: וי זיינען די ביינער געבויט און וו װאָס
פֿארגעסניטל ‏ . /. . . 2 2 2 2 79 באשטייען זײ? ‏ . . , 194
אַיעֶר - . . | . 51 = װי זיינען די ביינער פֿונם סקעלעט 8; פֿאױ-
די וואסעררויז אָרער די וואסערל יליע , 81 איגעט . } } 2 . 2 2 1962
וואסערליגו . . . . . . 55 - דער שאובן . . . . 2 . 2 2 2 197
די וואטערפעסט אָדער די עלאָרעע . . 24 - דער וקגױיל ‏ . . ...2 2 2 128
די וואסערגעוויקסן און די חיות . . . 24 דער ברוסטקאסטן . . . . . . 6 129
דער מוק (דער קאָמאר) . . . . . 85 די בײנער פֿון די הענט . . . . 6 129
די ליבעלע / 2 2 2 6 2.6 2 80 20 87 די ביינער פֿון די פֿיס . . . . . . 120
דער געלראגף . . . .2 .2 882 | |
דער ראַק * + + + . 6 2 2 902 די מוסקולן,
דער וואסערשנעקץ . . . . . . 6 99
דער שטראָממושל ...2 2 , 942 = פֿון װאָס באשטייען די מוסקולן? ‏ . . 130
וועגן אקוואריום = .2 0 אָף ‏ וואזי די מוסקולן באווענן די ביינער . 131

וי גייט די ארבעט אינם מענשליכן גוף ? . 189
ניטבלומיגע אָדער ספאָרנפֿלאנצן,
די פֿארדייאונג און די אָרגאנען

פאפערעס + + + + - 2 2 2 962 פֿון פֿארדייאונג,

מאָך . + . . + . 2 2 2 2 1002
שװעמלעך . . . . . . . . 108 די ויכשיגסטע שפּיושטאָפֿן . . . . 138
וואסערװאוקם . . . . . 2 2 1082 די צײנער + + 6 6 6 6 2 2 2 188
וועגן דעם מיקראָסקאָפּ . .25 2 106 די שפיגילן . . . ג . 2 .186
מיקראָסקאָפישע חיהעלעך אָדער אי די שליגגהייל און די עסראָר 4 2 2 2 186
פּװאָריעם ‏ . . . . . . 2 .108 דער מאָגן . + . ג . 2 2 187
באקטעריעם . . . . . 2 2 2 2 110 די געדערים און די בויכגילן . . 2 2 187
דער גייץ ‏ . . 4 6 2 6 208 2 188
די וויכטיגסטע טיילן פֿון א געוויקם |
אונטערן מיקראָסקאָפ, ווענן עטעמען און אָטעמאָרגאנען:
די צעלצ .2 2 2 2 2 2 202 1182 װעגן קױלנזײערס אין דער ארױסגע-
| לעבעדיגע געװעבן .‏ . . . 2 . 2 118 עטעמטער לופֿט . . . . . 2 159
די פֿלאנצנצעלע . . . . . . 116 דערנאָואון די לופֿטואָר . . . . 141

דער בלאט אונטערן מיקראָסקאָפּ ‏ . . 117 די לונגע. + + + + 6 6 2 2 1412

-- עטש 2

זייט

וי די בלוט װוערט גערייניגט אין די
לונגען + + . . . . . 2 140
די אָמעמבאװעגוננען . . . . . 149
וי פֿארהיט מען די לונגען? . . . . 142

די צירקולאציע פֿון דער בלוט און די
אָרגאנען פֿון דער צירקולאציע,

די בלום . . + . . 4 2 . .1482

די הארץ און די אָרערן ‏ . . . . . 145

די צירקולאַציע פֿון דער בלוט ‏ . . . 146.

די ארויסטיילונג און די אָרגאנען
פֿון ארויסמיילונג,

די נירן 9 1 1 9 5 .* 1 . * 'ּ 149 /

די הױם. +‏ . . . .2 2 .2 2 .149

! וי פֿארחיט מען די הויט?

זיים.

151 .

די נערוונסיסטעם און די אָרגאנען ‏

פֿון די אויסערליכע חושים,

א

דאָקטער דזשענער און דער שכל פֿן
שטעלן פאָקן :

דער מארך און די גערוון '. , 152
דער קאָפּמאוך . . 182
דער רוקנמארך . = יי יי יע
די אויסערליכע געפֿילן אָרער חושים . 154
די אויגן . . 154
די אויערן 4 2 2 8 2 2 2 2186
די אפאראטן פֿון די איבערינע געפֿילן . 158

198 ,

די דערוואכונג פון דער נאטור אין פריהלינג,

שמיל און רוהיג װערט די נאטור אין הארבסט, נאָך שטילער ווערט
זי װינטער, אָבער די פֿלאנצן און די חיות שטארבן ניט אוים. פאמעליך
און שמטיל גייט זייער לעבן ווייטער, אזוי שטיל, אז מען קען עם קוים מיטן
אויג באנעמעןי
א טייל חיות פֿאלט אריין אין א טיפֿן שלאָף און כאפט זיך אויף נאר
אין די ערשטע ווארעמע פֿריהלינגטעג; אין דער װועלט פון די חיות, זיינען
שלעפֿער אַן אויסנאם, אָבער פֿאר די געוויקסן איז דער װוינמער א צייט פֿון -
רוה און שלאָף, י
אין פֿריהלינג ווערן די פֿלאנצן ניט פונסניי געבוירן, זי הערן. נאר אויף צו
רוהען, און עס הייבט זיך אָן פֿאַר זי אַ רייכער און אַ גיכער לעבן, דערפֿאר
איז דער פֿריהלינג אויך די. בעסטע צייט זיך צו באקענען מיטן לעבן פֿון די
געװיקסן, |

דער באָדן און די געויקסן.

גרוי, ברוינגרוי אָדער שווארץ איז די ערד, װאָס האָט זיך נאָרװאָס
באפֿרײט פון אייז און שניי, איר האָט געוויס באמערקט, אז טונקל איז די
ערד נאר פֿונאויבן, מע קען זיך אין דעם איבערצייגן בעת מען גראָבט
א גרוב, א רינע, ווען א היפשע קופע טונקעלע ערד איז שוין אויסגענראבן,
באווייזט זיך אַ געלער, אמאָל נאָר אַ װייסער זאמד, סאיז ניט גלייך אן
אָרט, אמאָל דארף מען גראָבן טיף, אמאָל אין גענוג דורכצוגראָבן די ערד
אויף א פֿערטל ארשין, און מען געפֿינט שוין|העלע ערדי אין אנרערע ערטער.
ליגט די העלע ערד גאר פונאויבן, י

די אויבערשטע שיכט פֿון דער ערד (אָפּטמאָל איז דאָס טונקעלע ערר)
הייסט דער ב אָד ן, אונטערן באָדן לינט דער אונ טערנרונט; ער באשמייט /
פֿון זאַמד, ליים, אָדער קאלך, און גאָר מיף --- פֿון שטיינער,

אױפֿמערקזאמע באַאָבאכטונגען באווייזן, אז די געוויקסן שפרייטן אוים
זיערע װאָרצלען אין באָדן און לאָזן. זי זעלטן אראָפּ טיף אין אונטערגרונט,
דער באָדן האָט דעם גרעסטן ווערט פֿארן לעבן פֿון די געוויקסן, אינם

1

ר 2 א

באָדן פארזייט מען די זאָט, אין אים װאָרצלען זי זיך, פֿון אים ציהען זי
יניקה,

די באָדנערד איז שימיג, מעליג, מען טאפט אָבער אין איר אָן אויך
קליינע הארטע גרייפעלעך-שטיינדעלעך, אזוי וי אין זאמד, די באָדנערד
איז א נעמיש פֿון זאמד, ליים, קאלך און פוילעכץ, װאָס נעמט זיך פֿן
צעפֿױלמע געוויקסן (װואָרצלען, בלעטער) און חיות אין דער וויסגשאפט
הייסט די פוילעכץ הומום, אָט ז גיט דאָס דער ערד די טונקעלע פֿארב,

דער באָדן קען זיין פֿרוכֿפּערדיג און ניט פרופֿפערדיג, עס װוענדט זיך
פֿון װאָס ער באשטייט, |

א פֿרוכפּערדיגער באָדן מוז זיין ווייך (פוכקע), די װאָרצלען זאָלן זיך
קענען פֿרײ צעשפּרײטן; ער מוו זיין לופֿטיג, ווייל אָהן לופט קען ניט
אױפֿנײן קיין זאָט און ניט וואקסן קיין געװיקסן; א פֿרוכפּערדיגער באָדן מוו
האבן אינמאָס פייכטקייט, אין טרוקענער ערד פֿארדארן די געוויקסן, צופֿיל
נאסקייט ווידער שאדט זי אויך, ער מוז זיין ווארעם און רייך מיט יניקה,
װאָס די געוויקסן נויטיגן זיך. אין איר און ציהען זי ארוים פֿון דער ערד מיט
זייערע װאָרצלען,

א זאמדיגער באָדן איז פוכקע און לופֿטיג, אָגער ער ווערם לײפֿט צעווייט
פֿון װוינט, דערפֿאר קענען זיך די װאָרצלען אין אים ניט פֿאיפֿעמטיגן; ער
לאָזט דורך וואסער און דערפֿאר װוערט ער ניך מרוקן. צוליבדעם קענען
וואקסן אױף א זאמדיגן באָדן נאר. אזעלכע געװיקסן, וואס האָבן זעהר טיפֿע
װאָרצלען, און אזויגע, וואס קענען זיך באנענונענען מיט ווייניג פֿײכטקײט,
| א ליימינער ב אָדן װערט ניט צעווייט פונם ווינט, אָבער דערפֿאר
אין ער נים לופֿטיג; ער לאָזט ניט דורך קיין וואסער, ער זאפט זיך אָן מיט
פֿײכֿטקײט, און דאָס איבערינע וואסער בלייבט שמיין פֿונאױבן, אין א רעננצייט
האָבן די געוויקסן אין אזאַ באָדן צופיל וואסער, און אין א טריקעניש ווערט

ער אויסגעטריקנט און איז הארט, װי א שטיין, יי

פֿרוכפערדיג איז אַזאַ באָדן, װאָס באשמייט פון זאמד און ליים און האָט
נאך. דערצו אפולע הומום; אזאַ באָדן רופט מען הומוס, װען ער האָט
ביַן |/:20 פֿױלעכץ. אזא באָדן איז וייך און לופֿטיג, אָבער ער װערט
ניט צעווייט פון װינט; ער לאָזט דורך וואסער, אָבער זאפט עס אויך אריין
אין זיך און דאַמפֿט עס ניט אױם אװי ניך, דערפאר איז ער איגמאָס
פייכט, א הומוסנאָדן איז אויך וארעם, ווייל טונקעלע ערד ווארעמט זיך
גיכער אָן פֿון דער זון, װי העלעי -

וי איז דער באָדן אין דער געגנט, אין וועלכער איר וואוינט? צו האָט איר באמערקט,
וועלכע געוויקטן עס וואקסן אויף א זאמדיגן באָרן? |

4 =
פֿארװאָס איז דער באָדן טונקל?

איצט, ווען מיר וייסן שוין, אז די טונקעלע פֿארב געמט זיך פֿון הומוס,
איז גרינג צו פֿארשטײן, פֿארװאָס דער אונטערגרונט איז העל, ער האָט אין
זיך ניט קיין פוילעכץ, ווייל אין די טיפֿערע שיכטן פֿון דער ערד קומען ניט
צו אזױיפֿיל געוויקסן און חיות,

די געלע בלעמער, וועלכע וואלגערן זיך אונטער די פֿים אין די טענ פֿון |
הארבסט, געפֿינען צום סוף זייער רוה אױף דער ערד און אין דער ערד,
צעווייקטע פֿון רעגן און שניי, װערן זי צעפוילט און צעמישן זיך מיט דער
ערד, שאַפֿנדיג אזויארום דעם הומוס, און מאכן פֿרוכפערדיג די ערד,

אין דער נאמור גייט קיין זאך נים איניוועץ: זומער האָבן די װאָרצלען
געצויגן יניקה. פֿון דער ערד און האָבן איר מאָגערער געמאכט, אראפּפֿאלנדיג
פֿון בוים, קערן די בלעטער טילוויין אום דער מוטער-ערד די יניקה, װאָס
דער בוים האָט פֿון איר געצויגן, |

! פֿארװאָס מיסטיגט מען די ערד? /

אין וואלד אָדער אויף ווילדע לאָנקעס װערט די ערד ניט מאָגער, ווייל
דורך די צעפֿױלטע בלעטער,. װאָרצלען און אנדערע זאַכֿן באקומט זי צוריק .
דאָס, װאָס זי האט פריהער אפגעגעבן,

אנדערם איז אױפֿן פֿעלד און אין נאָרטן: אלץ, וואס וואקסט אויס,
נעמט דער מענש אראָפ, פֿארן זייען און פֿלאנצן אין הארבסט און אין
פֿריהלינג צעגראָבט ער און צעאקערט טיף די ערד, מיטן נראבלע און מיט
דער בראָנעװע נעמט ער ארױם די פֿאַראיאָרינע װאָרצלען אזוי, אז זי
באווייזן ניט צעפֿױלט צו ווערן אין דער ערד. אזויארום װערט די ערד מיט
יעדער גערעטעניש אלץ אָרעמער און ארעמער מיט יניקה פֿאר נייע געװיקסן,
צוליבדעם זוכט דער מענש מיטלען, כדי דעם באָדן פונדאָסניי פֿעט און
רייך צו מאכן, דאָס בעסטע מיטל דערצו איז מיסט פֿון בהמות, וייל
זי קומט דאָך פֿון די געוויקסן, װאָס די בהמות עסן און פֿארדייען, די מיסט
צעמישש זיך מיט דער ערד און ווערט גיך צעפוילט,

צו האָט איר באמערקט, ווען מען מיסטיגט די פעלדער ? צו האָט איר באמערקט, אז
מיסט ווארעמט ל פֿארוואס?

פֿון װאָס באשטייען די געוויקסן?

| די פראקטיק }פון לאַנגע יארן באווייזט דעם ערדארבעטער, אז מיסט
איז א גוטער מיטל כדי פֿרוכפערדיג צו מאכן דעם באָדן, געלערנטע האָבן

22 4 --

דאָס געװאָלט טיפער פֿארשטײן, זיי האָבן זיך דערוואוסט, פֿון וועלבע
שטאָפֿן, די געוויקסן זיינען אױפֿגעבױט און האָבן אױסנעפֿאָרשט, וועלכע
שטאָפּן די געוויקסן נעמען פֿון דער ערד, | |

זיך דערוויסן, פֿון װאָס א געוויקס באשמייט, איז ניט קיין גרינגע ארבעט,
דערצו פֿאָדערט זיך פֿיל נעדולד און פּינקטליכקייט, אלע פרובן האָבן
באוויזן, אן אלע געוויקסן האָבן אין זיך אפולע וואסער, דאָם זעהט מען
גלייך אֶהן עקספערימענטן; וען מיר רירן אָן פֿרישע פלאנצן, פֿילן מיר
כמעט אלעמאָל, אז זי זיינען פֿײיכט, אלע פֿלאנצן נוימיגן זיך אין וואסער,
אפֿילו אָפּגעשניטעגע געוויקסן קענען נאך אויך לעבן, ווען מען שמעלט זי
אריין אין וואסער,

פֿרישע פֿלאנצן וועגט מען אָפ, דערנאָך טריקנט מען זי אויס און מען
, ווענט זיי װוידער אָפּ; דער אונטערשייד אין געוויכט באווייזט, אז ביי דער
גרעסטער צאָל פֿלאנצן פֿארנעמט דאָס וואסער א ה על 8 ט און אָפּטמאָל נאָך
א גרעסערן טייל פון זייער געװיכט; ביי זאפֿטינע פֿרוכט פֿארנעמט דאָס
וואסער ד ריי 8 ערטל פון זייער געוויכט, נאך גרעסער איז די געוויכט פֿון
וואסער אין די וואסערגעוויקסן,

װאָס בלייבט אָבער אין געוויקס נאָכן אויסטריקענען?- סאיז ניט שווער
צו איבערצייגן זיך, אז דאָס איז קויל, נימוילנדיג מאכט מען אין יעדער
| הויז טעגליך א פרוב, וועלכער באוייזט דאס דייטליך: װען מען הייצט
דעם אױיוון אָדער די פליטע, לייגט מען אריין. האָלץ, פֿון די האָלץ ווערט
קוילן, קױל אין אן איינפֿאכער גרונטשטאָף, װי, לֹמָשל, גאלד,
זילבער, אייזן, אזעלכע איינפאכע שמאפן, וועלכע זיינען ניט צוזאמענגעשטעלט
פֿון אנד ערע שמאָפּן, און וועלכע מען קען אױף קיין זאך ניט צעלייגן, רופן
זיך על ע מע ג מן, ריינע קויל איז אַן עֶלעמענט און הייסט אין דער וויטנשאפט
קוילנשטאָף, האָלצקױילן און בכלֵל פֿלאנצנקױלן זיינען כמעט ריינע
קױלנשטאָף, אָבער זיי האבן אין זיך נאָך עפעס,. אויארום האבן מיר
צוויי ‏ ויכטינע שטמאָפֿן, פֿון ועלכע די פֿלאנצן באשטייען -- וואסער און
קױלנשטאָף. פֿריהער האבן מיר ארויסגעמריבן דאָס וואסער און געפונען
קױלנשטאָף, איצט דארף מען באזיימיגן דעט קױלנשטאָף, װעט מען קענען
זעהן, וואָס עס בליבט נאך איבער, און וי גרױם איז דער טייל, װאָס
יעדער פֿון די שטאָפן פֿארנעמט. דעם קױלנשטאָף קען מען באזיטיגן
דורכן פֿארברענען, מען דארף נאָר או עס זאָל צוקומען גענוג לופֿט צום
פֿײיער. ווען דער קויל ווערט פֿארברענט, בלייבט אש, מיט גרוים מיה און
געדולד האָט זיך די נעלערנטע איינגעגעבן אױסצופֿאָרשן די אש און
ארױסצונעפֿינען, אז די אש באשטייט פֿון שוועבל, פֿאָספֿאָר, אייזן, קאליום,
קאלציום, מאננעזיום און אמאָל נאָך פֿון אנדערע שטאָפֿן, די געויכט פֿון

יי

די אש אין פֿארגלייך מיט דער געוויכט פֿון דעם קויל באווייזט, אז אָטדי
שמאָפן פֿארנעמען א קליינעם אָרט אין גאנצן געוויקס,

! פֿון די אלע זעקס עלעמענטן, וועלכע מיר האָבן אויבן אָנגעוויזן,. איז
אונז אלעמען גוט באוואוסט נאר אייזן, שוועבל איז אונז אױך אביסל
באקאנט צוליב די שוועבעלעך. אבער די איבערינע עלעמענטן זיינען אונז
פרעמד, ווייל אין אַ ריינער געשטאַלט קומען זי זעלטן פאָר אין דער נאטור,
זי זיינען במעט אלעמאָל צעמישט מיט אנדערע שטאָפֿן, און דערפֿאר איז
זי שווער צו קענען. נאָר אפילו דאָס אייזן און דאס שוועבל, וואס אי
אונז יאָ באוואוסט, וועלן מיר אויך מיטן אױג ניט דערקענען אין די אש,
בעת איין שטאָף פֿאראײניגט זיך מיטן אנדערן, בייט ער אָפּטמאָל זי
אויסזעהן אזוי, אז מען קען אים ניט דערקענען. אן איינפאכער ביישפיל,
צעלאָזט צוקער אָדער זאלץ אין א גלאָו וואסער, װער װעםט אייך מיטן אױג
דערקענען אין דעם קלארן וואסער צוקער אדער זאלץ?

בעת דאם געוויקם איז פֿארברענט געװאָרן ביז קויל און דער קויל ביז
אש, איז געגאנגען א רויך. דאם האָבן זיך פֿון דעם געוויקס אויסנעשיידט די
נאַזן. דורך זעהר שווערע עקספערימענטן האָט זיך אייננעגעבן צו דערוויסן
זיך, אז אין די געוויקסן געפֿינט זיך דער נאז שטיק שט אָף אָדער אַזאָט;
וואסער באשטייט װוידער פֿון צוויי שטאָפּן? זויערשמאָף און וואסערי
שט אָף.

אזויארום זיינען געלערנטע געקומען צו אזא רעזולטאט; אלע געוויקסן
-באשטייען פֿון צ עהן איינפאכע שמאָפּן (עלעמענטן) -- וויער שטאָף,
וואסערשטאָף, אזאָט, קוילנשטאָף, אייון, קאליום, קאל-
ציום, מאגנעויום, פּאָספאָר און שוועבל. די לעצטע זעקס
שטאָפן זיינען דער מ יגעראלישער טייל פֿון געװיקסי ‏ /

ווינאר מען האָט אױסגעפֿאָרשט, פֿון וועלכע שמאָפֿן די געוויקסן זיינען
אױפֿגעבױט, האָט מען געמוזט זוכן אן ענטפֿער אױיף נאָך א וייטעררינע
פֿראגע: אַװאו נעמט דאם געוויקס די שטאָפן, פֿון וועלכע עס באשטייט?
די געוויקסן קענען נעמען שמאָפֿן נאר פֿון דער לופֿט און פֿון דער ערד,
די מינעראלישע מיילן זיינען אבער אין דער לופט ניטאָ, דעריבער אין קלאָר,
אַז די געוויקסן באקומען זי נאָר פֿון דער ערד,

ווען דער באָדן איז אָרעם מיט מינעראלישע שטאָפֿן, וועלכע זיינען

נויטיג. פֿאר די פֿלאנצן, ברענגט מען זיי אריין אין. באָדן קינסטליך, דאָס
הייסט, מען מיסטינט דעם באָדן מיט מינעראלישע שמאָפֿן, וואס ווערן צו"
געגרייט אויף ספעציעלע פֿאבריקן, א |

2 6 2
פרובן פֿון געלערנטע,

מיר האבן צעלייגט דאם געויקס און ארױסגעפֿונען, פֿון וועלכע
שטאָפֿן עס באשמייט, ואָבער דאָס איז נאָך וייניג. מען מוז זיך נאָך
איבערצייגן, אוב די שמאָפֿן, וועלכע מען געפֿינט אין די אש, זיינען טאקע
דורכוים נויטיג פֿאר די געוויקסן,

אין דעם קען מען זיך איבערצייגן, ווען מען פרובירט האָדעווען פֿלאנצן
אין וואסער, וואו מען צעלאָזט די נוימיגע שטאָפֿן, די פֿלאנצן וואקסן אויס
גוט, ווען סזייגען דאָ אלע שטאָפֿן און שטאויבן אפ אָדער אנטוויקלען זיך
שוואך, ווען איינער פֿון די שטאָפֿן פֿעלט,

עס איז זעהר אינטערעסאנט צו מאכֿן אַלײן דעם עקספערימענט, די שטאָפֿן
קען מען באקומען אין אפּטייק; מיר נעמען ניט קיין ריינע פֿאָספֿאָר, שוועבל,
אייזן,. מאגנעזיום, קאלציום און קאליום; מען באקומט אין אפטייק אַזױנע
זאלצן, װאָס די שמאָפֿן גייען אין זי אריין פאראיינינטע מיט אנדערע. אויף
א ליטר ריינע וואסער דארף מען נעמען 1 גראם סעליטרעקאלך, 0,258 גראם
כלאָרקאליום; { 0,285 גראם שוועבלזויערע מאננעזיום; 0,929 גראם פֿאָספֿאָרװיערע
קאליום און עטליכע מראָפּנס צעלאָזענע אײזנבלאָריד,

כדי דער אפּטייקער זאל אייך נוט פארשמיין ניט
אים אזא רעצעפט: ‏

/ 1 גראם ג(ג0צ) 08; 0,908 גראם 1601;

5 0 גראם 12504+; 0,299 גראם 204 גתאן;
עטליכע טראָפּנם 6013,

דאָס וואסער מיט די צעמישטע און צעלאָזענע
זאלצן ניסט אריין אין א הויכער גלעזערנער כּלי, דעקט
זי צו מיט א שטיקל מערלע אָדער טול און לייגט
אוועק דורכגעוואקסענע קערנער פֿון מאַיס (קוקורווע),
גריקע, בעבלעך, ארבעס אדער אנדערע געװיקסן; די
װאָרצלען וועלן זיך אראָפּלאָזן אין וואסער, און דאס
געוויקס װעט וואקסן, שטעלט עס נאָר אוועק אױף א
זוניגן פֿענסטער, כדי דאָס געװויקס זאָל זיך בעםער
האלטן, קען מען עס אוייגשטעלן אין א דורבגעלעכֿערטן
קאָריק; אוב די לעכל איז צו גרויס, װויקלט מען דאָס
געוויקס ארום מיט וואטע, די גלאָז ויקלט מען ארום

: ײ י ײ י
אין א גערפֿליסיקײט. מיט מונקעלע פאט ר, ד ווענטלעך זאָל : ט פארגרינט

(פון ,,פראנק-שמיילט רעאליענבוך"" ע ערן אין נלאָז דארף מען פֿון צייט צו |
אַלג, צסמגוס/י-3.6 אין לייפציג) בלאָזן לופֿט און צוניסן וואסער,

דאָס וואקסן פֿון קוקורווע

-- 7 --

האָדעװענדיג אין איין צייט איינע און דיזעלביגע געוויקסן אין וואסער -
מיט אלע שמאָפֿן און אין וואסער, אִין וועלכע איינער פֿון די שטאָפֿן פֿעלט,
זעהט מען, װאָס פֿאר א !באַטייט יעדער שטאָף האָט פֿאר די געװיקסן,
פֿונוואנען די געוויקסן נעמען קױלנשטאָף, װעלן מיר זעהן שפעמער,

די בלעטערבוימער אין פֿריהלינג,

אונערע בלעטערבוימער (דער נוסבוים, די הושענא, די בעריאָזע, די
אָלכע און אג.) פֿאפּן זיך אויף פֿריה פֿון װינטערשלאָף. װינאָר די איינגע-
פֿראָרענע ערד ווארעמט זיך אָן פֿון דער זון און זאפט זיך אָן מיט וואסער
פֿון דעם צענאנגענעם אייז און שניי, הייבן אָן צו ארבעטן די װאָרצלען:
מיר האָבן שוין געועהן, וועלכע שמאָפֿן די געוויקסן באקומען פֿון דער ערד,
דער װאָרצל איז דער איינצינער אָרנאן, מיט וועלכן די געוויקסן קענען די
וויכטינע שמאָפֿן אױפֿנעמען, װי רייך די ערד זאָל מיט אָטדי שמאָפֿן ניט
זיין, קענען די געוויקסן זיך ניט אנטויקלען, אױב די שטאָפֿן זיינען ום
צעלאָזן אין וואסער; די װאָרצלען ציהען אריין נאָר שיטערע שפייז, אין אַ
טרוקענעם באָדן קענען די געוויקסן ניט לעבן, דער פֿריהלינג איז א גינסטיגע
צייט פֿארן אױפֿלעבן, ווייל די ערד איז אָנגעטרונקען מיט וואסער, װאָס דינער
און צארטער די װאָרצלען זיינען, אַלץ גרינגער געמען זי אין זיך אָריין די
שיטערע שפּייז,

ס'איז אייך אפשר אויסגעקומען צו זעהן, װי מען פֿארפֿלאנצט בוימער,
קוקט זיך* איין, וי פֿאָרזיכטיג דער סעדער באנייט זיך מיט די דינינקע
װאָרצעלעך פֿון בוים (אנדערע זיינען ניט דיקער פֿאר א האָר); די אלטע דיקע.
װאָרצלען זיינען באַדעקט מיט קאָרע, אױף זיי האלט זיך דער בוים, אָבער
זי נעמען שוין קיין שפייז אין זיך ניט אריין, דאָס אי די ארבעט פֿון די
דינסטע האָרװאָרצלען.
| אויב מען זעצט ביי אייך איבער אין פֿריהלינג וואזאָגעס אין גרעסערע
טעפלעך מיט פֿרישער ערד, קוקט זיך איין אױף די דיגע װאָרצעלעך און
באגייט זיך מיט זי פֿאָרזיכטיג, רייסט זי ניט אָפ, :

! פֿון די װאָרצלען הייבט זיך דער שטראָם (די וואסער מיט די צעלאָזענע
שפייז) צום שטאַם, דורך דעם שטאַמס רערן צו די צווייגן און די קנאָספן,
װאָס האָבן איבערגעווינטערט אױפֿן בוים אונטער הארטע לעדערדיגע שופן,
די קנאָספן ווערן אָנגעקװאָלן, די שופן רוקן זיך פֿונאנדער, און עס באווייזן
זיך יונגע צארטע בלעמעלעך.

די בעריאָזע איז אין פֿריהלינג אזוי רייך מיט זאפֿט, אז ער טריפֿט אראָפ

2 8 --

פֿון די צוויינן (פֿון די שפיצן זייערע),. די יוננע בלעמער זיינען קלעפיג און
ווען מען ענבערט אוים א לעכל אין שטאם, גיסט זיך זאפֿט,
ברעכט אָפּ א דינעם צוויינל, נעמט אראָפּ די קאָרע, װעט איר זעהן, וי
זאפֿטיג די האָלץ אי, | | - |
ווען מען האקט אין פֿריהלינג אפ א בוים, גיסן זיך טרערן פֿון שטאם,

דאָס איז , דער געוויין פֿון די געוויקסן אין פֿריהלינגי,

וועגבלאַט,

פון , קרעפעלין, לייטפאדן פ. ד. באָטאנישן אונשערריכט"",

יי | פארלאג 2611 -1:610219 {סמטגסף .6 .3

וויאזוי נייט דער זאפֿטשטראָם פֿון די װאָרצלען צו די בלעטער?

לאָמיר נעמען א יונגן צווייגעלע פֿון א בעריאָזע, פֿון א טאָפּאָל אָדער
! פֿון א חושענא און אריינשטעלן אין וואסער; דאָס וואסער װעט זיך אױפֿ-
הייבן צו די בלעטער און זיי װעלן גרינען ווייטער, יי
לאָמיר נעמען נאָך א צווייגעלע פֿון דעמזעלביגן בוים, פֿאָרזיכטיג מיט
א שארפֿן מעסער אויסשניידן א שמאָלן רינג קאָרע ארום און ארום און
ארייגשטעלן אין וואסער אזוי, אז דאָס וואסער זאָל זיין נידערינער פֿארן רינג,
דער צווייגעלע וועט ניט פֿארטריקנט װערן, דאָס איז א באַװײז, אז די זא פ ט
פֿון די וואָרצלען גייט ניט דורך די קאָרע. אױב מען זאָל אין א
דריטן צווייגעלע מאכן טיפער דעם רינג און אויסשניידן די יונגע ווייכע רינגען
האָלץ, ועלן די בלעמער פארטריקנט װערן, דאָס באווייזט, אז ד ער זאפֿט-
שטראָ ם נייט דורך די ה אָלץ, | |
אין שטאם זיינען דא רערן, װאָס דער זאפֿט גייט דורך זיי, אָבער די
רערן זיינען אזוי דין, אז מען קען זי אין בױים מיטן אויג (אָהן א זעהר
שטארקער פֿארגרעסערגלאָז) ניט זעהן,. דייטליך זעהן די רערן קען מען אין
א געוויקס, װאָס רופט זיך וועגבלאט; ער ואקסט אומעטום אױף
לאנקעס, וועגן, אין נאָרטן לעבן פלאנקן, זיינע גרויסע בלעמער זיינען צוי
זאמענגעקליבן אין א גרויסע ראָזעטקע, רייסט אפ א בלאט, װעט איר זעהן
לאנגע שטארקע פעדים, דאָס זיינען די רערן, |

אין בלעטערוואלר, -
דער נוסבוים,

דער נוסבוים דערגרייכט ניט קיין גרויסע הויך. אָפֿטמאָל האָט ער די
וואוקס פֿון א גרויסן קוסט; מען קען אים טרעפֿן אױפֿן אפֿהאנג פֿון א בארג,
אויף פֿעלדװעגן און נאָך עפֿטער אױפֿן ראנד פֿון וואלד אונטערן שאָטן פֿון
גרויסע בוימער, הי

זײנע לאנגע צווייגן זיינען ביינעוודיג, מען פֿלעכט פֿון זײ קערב, די
! האָלץ איז ווייך און לאָזט זיך גוט שניצן, ‏

דער נוסבוים בליהט זעהר פֿריה. די בליהונג, לענגליכע קנאָספן מיט
הארטע שופן, האָט זיך אנטוויקלט סוף זומער און האָט איבערנעווינטערט
אויף די צווייגן. ‏ ,,קעצעלעךי' אָדער ,,אויעררינגלעךיי רופֿט מען זי װינאָר
די זון נעמט ווארעמען אין פֿעוראל און אין מאַרט, ציהען זיך די אויעררינגלעך
אוים, הענגען אראָפּ פֿון די צווייגן, װי שלעננעלעך, און שאָקלען זיך פֿון
קלענסטן ווינטל, פ :

-- 10 --

יעדער אויעררינגל איז א נעבלים און באשטייט פֿון אפֿולע קליינע
בלימעלעךי איטליכע בלום באשטייט פֿון א ברוינעם שופ, פֿון צוויי צארטע
בלעמעלעך און אכט שטױבפֿעדים מיט שטויבבייטעלעך, ואו איז אָבער דער
פעסטל, פֿון וועלכן עם דארף זיך אנטוויקלען די פֿרוכט? אין דעם געבלים
זוכט אים ניט, די בלומען האָבן נאָר שטױבפֿעדים, דאָס זיינען ,,מענליכע
בלומען". דער פעסטל געפֿינט זיך אין אנדערע בלומען, וועלכע זייגען אויך
צוזאמענגענומען אין א געבלים, אויף דיזעלניגע צווייגן קען מען באמערקן
קליינע קנאָספן מיט ברוינע שופן, װאָס פֿון זי קוקן ארוים רויטע הערעלעך.
בעת מיר נעמען פֿונאנדער די שופן, געפֿינען מיר דארטן ,ווייבליכע
ב לומ עױי אָדער פעסטלבלומען, דאָס זיינען קליינע. בלעטעלעך מיט צויי
קיילעכדינע פעסטלעך; איטלעכֿער פעסטל האָט צוויי , מיילעריי, דאָס זיינען
לעננליכע רויטע פֿעדים, זיי קוקן דאָס ארויס פֿון די שופן און ציהען צו אונזער
אױפֿמעוקואמקײט, די פעסטלעך בלייבן באהאלטן אין די שופן, און די
הערעלעך נעמען אויף די בלומענשטויב, װאָט דער ווינט פֿארטראָגט פֿון די
שטויבבלומען; הי

די בלומען האָבן ניט קיין האָניג און ניט קיין ריח, זײ ציהען ניט צו קיין
אינזעקטן, װאָס זיינען נאָך בכלל ניטאָ אין די פֿריהע און קאלטע טעג פֿון
פֿריהלינג, דער ווינט כאפט אונטער דעם טרוקענעם בלומענשטויב און טראָנט
אים לייכט פֿונאנדער,. קיין בלעמער זיינען נאָך אױיף די צוייגן ניטאָ, און
צוליבדעם קען זיך דער שטויב בעסער פֿארשפּרײטן, אפֿולע גייט איניוועץ,
אָבער די מענליבע בלומען שאפֿן אזױפֿיל שטויב, או עס קלעקט צו באשמויבן
אלע פעסטלבלומען, נאָכדעם, װי דער שטױב װערט פֿארשאטן, פֿאלן די
| מענליבע ,,קעצעלעךיי אראָפּ. ‏ - | 0

די באשטויבטע פעסטלעך אנמוויקלען זיך פאמעליך ווייטער, און ערשט
אין 5---6 מאָנאטן ארום ווערן פֿארטיג די ניס מיט דער געשמאקער יאדרע
און דעם הארטן האָלציגן שאָלעכץ, | |

סוף אפריל לאָזן זיך פֿונאנדער די גרויסע רונדליכע אָדער הארצפֿאָרמינע
בלעמער; זי זיינען לייכט באהאָרט, ביי די ברענעס געציינט; די ערשטע צייט
האָבן זי שוצבלעמלעך, װאָס פֿאלן שפעטער אראָפּ, די גרויסע בלעטער
זיינען זעהר וויכטיג פֿארן נוסבוים, מים זיי נעמט ער אױף די שטראלן
פֿון דער זון, װאָס דרינגען קוים דורך צװישן די בלעטער פֿון די איבעריגע
העכערע און גרעסערע בוימער פֿון וואלד. - |

אזוינע געוויקסן, װי דער נוסבויס, הייסן איינגעשלעכטיגע, װײל.
זי האָבן באזונדערע שטויבבלומען און פעסטלבלומען. זיי הייטן אויך.
איינהויזיגע, וייל ביידע מינים זיינען אוי? איין בוים,

-- 141 --
די אָלכע. |
פֿארבײט ניט דעם נוסבוים מיט דער אֶלבע, זי זיינען ענליך, וואקסן

אָפּט נאָענט איינער פֿון דעם אנדערן, די אֶלכע וואקסט אויך ניט הױך,
אמאָל װי א בוים, אמאָל װי א קוסט, איר קאָרע איז טונקל, אױף אלטע

די אָלכע

פון ,,קרעפעלין, ליידפאדן 8. ד. בּאָטאנישן אונטערריכט",

-פארלאנ ג11610229-36111 ,צסמגסתי .6 .13

בוימער כמעט שווארץ, אירע בלעמער האָבן דיועלביגע פֿאָרמע, זיינען
אָבער קלענער, טונקעלער און! הארטער, װי בי דעם נוסבוים, זי בליהט
אויך פֿריה אין פֿריהלינג, האָט אויך צווייערליי בלומען, מענליבע און ווייבליכע
(שטויבבלומען און פעסטלבלומען). |

ברעכט אָפּ אין יאנוואר אָדֶער אין פעווראל וי פֿון אן אָלכע מיט

-- 19

. ייקעצעלעך,, און שטעלט זי אריין אין וואסער, ווען די שופן פֿון די "קעצעלעך,
וועלן זיך עפֿענען, גיט א טרייסל די צויינן, װעט איר זעהן, װי ארום
די בלימעלעך װעט זיך אױפֿהײבן אזוי װי א געלער רויך, דאָס איז דער

בלומענשטויב, |

דער ווינט איז דאָ אויך דער איינציגער באשטויבער. די פֿרוכט אי א
קליינע שווארצע שישקעלע, װאָס װוינטערט אינער אױפֿן בום; אין מאַרט

שיט זיך ארויס די זאָט און פארזייט זיך אין דער ערד, די אָלכע האָט ליב א -

פֿײיכטן באָדן, מיר טרעפֿן זי אין וואלד צװישן אנדערע בוימער, אָבער אָפֿט-

מאָל וואקסט זי זיך פֿונאנדער אויף פֿײיכטע, נידעריגע ערטער לעבן וואסער. -

איר האָלץ איז ברוינליך, שפאלט זיך יי
גרינג, איז אָבער זעהר פֿעסט, פֿױלט ניט

אפֿילו אין וואסער; דעם מענשן אי ױ

צוליבדעם זעהר נוצליך, |

די בעריאָזע,

די בעריאָזע וואקסט אָפֿטמאָל צווישן
אנדערע בוימער אין וואלד, ס'טרעפֿן זיך
אָבער אויך גאנצע בעריאָזעװע װעלדער,
גרויסע און געדיכטע. | |
| = די מענשן שעצן זעהר איר שיינעם
און שטארקן האָלץ, װאָס גיט פיל היץ,
בעריאָזע רעכנט זיך פֿאר דאָס בעסטע /
ברענהאָלץ,

די בעריאָזע דערקענט מען צוליב
איר ווייסער קאָרע; דער שטאם איז הויך
און שלאנק; די לאנגע און בייגעודיגע
צווייגן לאָזן זיך אראָפּ צו דער ערד; די
דרייקאנטיגע בלעטער זיינען צוגעשפיצט
און ביי די ברענעס געציינט; אין פֿריהליננ
זיינען זי קלעפיג, ווייל אויף זיי געפינט זיך
א מין שמעקעדיגע פעך. זי האָט אױך
צווייערליי בלומען, וי דער נוסבוים: שטוים- |
קעצעלעך און פֿרוכטקעצעלעך, די שמויב- 8פֿןיקיעפעלין, לייטפאדן ם. ד. באָטאנישן
קעצעלעך ווינן זיך אויף די צוויינן, ביזוואנען. = אונטערריכט",
דער ווינט צעווייט דעם שטױב, דערנאָך פאולאג גמסם-8לצעוסז (צסמטטטע .8 .ת

די בעריאָוע

פֿאלן זי פֿון בוים אראָפּ, דער װוינט באשטויבט די פעסטלבלומען, פֿון זי
אנטוויקלען זיך קליינע ניסעלעך מיט פליגעלעך,. דער װינט כאפט אונטער
די לייכטע ניסעלעך, צעטראָנט זיי איבערן וואלד און פֿארזײט זיי,

די הושענא, אדער די ווערבע.

אָפּטמאָל טרעפֿן מיר די חושענא אין שכנות מיט דער אָלכע און דעם נוסבוים,
דער וואסערברעג איז איר ליבסטער אָרט, זי וואקסט ניך, און ביי די ערגסטע +
באדינגונגען,. שטעלט אריין אין פֿריהלינג אַן אָפּגעשניטענעם צווייג אין וואסער
און איר וועט זעהן, װי ניך זיי װעלן זיך נעמען װאָרצלען; זי וואקסן אויך
און לאָון ארויס װאָרצלען, אַז מען פארזעצט זי אין נאַסן זאמד, די מענשן נוצן
דאָס אוים, זיי פארפלאנצן הושענאבוימער אויף די ועגן, וואו זיי וואקסן
זיך גיך פֿונאנדער, און פֿון די אָפֿענע וועגן ווערן שאָטנדינע אלעעס. נאָך ‏

22
2

5
2

א

0 1
: 0
2 //6
0
6 :0
,
יע
66
4
/
1724
ו
8
6 ש
62ש,
2 (/שט
0 4
020
7
/ט
00
02
א )א
4 :
/
2

0
0
5, /
002 22 2
= 2 2
: = י, 8

יל 03
די 5 2 7
ר ד יי 40
יא א א יי :
במ אשיר 'ל5
ליי
6 .

יט

בליהונגען פֿון דער הושענא

מון ,פראנקע-שמיילס, רעאליענבוך, באנד 1, אויסג, 8".
פארלאנ 11012414-26111 , נסמסחס 6 .4

= 14 --

מער פֿארפֿלאַנצט מען זי אויף זאמדינעץ שיטיגע ע ברעגעס; זי צעװאָרצלען
זיך אין שיטינן זאמד און פֿארפֿעסטיגן דעם ברעג. דאָס שואכע דאָלץ
פֿונ דעם חושענאבוים איז ניט דויערהאפֿטיג, דער שטאם ווערט ניך צעפֿױלט,
אָבער דער װאָרצל גיט יונגע שפּראָצוננען, װאָס וואקסן זיך פֿונאנדער געריכט
ארום דעם אלטן שטאם,

די הושענא געהערט צו די בוימער, וואס בליהען פריה. שוין אין מאַרט,
בעת די בלעטער זיינען נאָך פֿאַרבאָרגן אין די קנאָספּן, באווייזן זיך אױף
אירע גלאטע צווייגן גרויע סאַמעטענע קעצעלעך; שפעמער אין אפריל ווערן
זי געל, די. שופן אױפֿן געבלים עפֿענען זיך, און די שטויבבלומען געלן זיך
דאָס פֿונװײטן, איטלעכע בלום באשמייט פֿון אַ קליינעם באהאָרטן שופּ
| מיט צוויי שטױיבפֿעדים. די בלומען שמעקן, זי האָכן האָניג און ציהען צו צו
זיך אינזעקטן, דערחויפט בינען. זוכט ניט אױף דעמזעלביגן בױם קין
פּעסטלבלומען, איער מיה װעט זיין אומזיסט. די פעסטלבלומען זיינען
אויך צוזאמענגענומען אין קעצעלעך, אבער אנדערע, זי זיינען גרויגרין און
וואקסן אױיף אנדערע בױימער,. יעדע פעסטלנלום באשמייט איך פֿון א
שופעלע מיט א לענגליכן פעסטל, זי האָט אויך שמעקעדינע האָניג. די
קלעפינע שטויב ווערט ניט צעווייט פֿון װוינט, בינען און אנדערע אינזעקטן,
װאָס לאָבן זיך מיטן זיסן האָניג, טראָגן אריבער די שטויב פֿון די מענליכע
בלומען אויף די ווייבליכע און העלפֿן מיט, זי זאָלן באשטויבט ווערן.

נאָך דער באשטויבונג פֿאלן די שמויבקעצעלעך אראָפּ, די פֿרוכט
ווערט פֿארטיג אין מאי, פֿון פעסטל װערט א קאַפּסל, זי עפֿנט זיך און פֿון
| איר שיט זיך ארוים זאָט', גאר קליינע שווארצע קערגרלעך, איינגעוויקלטע
| אין פוּך. ‏ דער װינט כאפט זי אונטער און צעטראָגט די זאָט און אלע
זייטן,

די בלעמער, וואס זיינען לענגליך װי אַן איי, לאָזן זיך פֿונאנדער שפעטער
פֿאר די קעצעלעך, פֿונאנהײיב זיינען זי געדיכט נאהאָרט,. שפעטער בלייבט
די באהאָרונג נאָר אויף דער |אונטערשטער זייט, דערפֿאר איז דער בלאט
פֿונאונטן ווייסליך, ‏ לעבן איטלעכן יבלאט געפינען - זיך + צוויי קליינע
בלעטעלעך.

די הושענא האָט זעהר פֿיל קרובים, װאָס אונטערשיידן זיך פֿון איר מיט

זייערע בלעטער. סאיו דאָ צעחנדליגער מינים הושענאגעוויקסן, קוסטעס און
בוימער; איין מין מיט זעהר דינע און ביינעוודינע צוויינן רופֿט זיך אָן די
קאָרבהושענא, ווייל פֿון אירע צווייגן פֿלעכט מען קערב.
| לעבן וואסער טרעפן זיך הושענאבּוימער מיט ואונדערליך אויסגע-
בויגענע, אָפּטמאָל כמעט ליננדיגע שטאמען,

-- 15 --

בי דעם גרעסטן טייל מינים זיינען די בלעטער שמאָלע, לאנגע און
בלישטשעדינע; | יי |

| = אלע הושענאבוימער זיינען איינגעשלעכטיגע און צווייהויויגע
געוויקסן |

דער פאַפלבוים,

דער פאפ לבוים, אָדער דער ט אָ פּאָל, איז אויך א צװייהויזיגער
געוויקם, װי די הושענא, ער בליהט אויך פריה, זיינע בלומען האָבן ניט קיין
האָניג און ווערן באשטויבט דורכן ווינט, | |
| = דער מאָפּאָל איז זעהר א פארשפרייטער בוים. אין אונזערע קאנטן
טרעפֿט זיך אָפֿט דער שמעקעדיגער מאָפּאָל מיט גרױיסע דרייקאנטיגע
בלעטער, מען פֿארפֿלאנצט דעם מאָפּאָל אױף וועגן און אין. פארקן, די
קנאָספן און יונגע בלעטער זיינען קלעפיג צוליבן שמעקעדיגן פּעך, |

א מעכטינער בוים איז דער , זילבערנער טאָפאָל"; ער הייסט אזוי צו"
יליבדעם, װאָס זיינע בלעטער זיינען פֿונאונטן ווייס װי זילבער. ביי אונז
טרעפט מען אים נאָר אין פארקן, הי

זעהר פארשפרייט אין אונזערע וועלדער איז די אפושע (אָסינע), זי האָט
א נלאטע גרויע קארע; אירע רונדליכע הארטע און געציינטע בלעטער האָבן
לאננע, שמאָלע (פֿון די זייטן צונעפלאצטע) שמילן, דערפֿאר זיינען זי זעהר
באוועגליך, הייבן אָן צו ציטערן ביי דעם קלענסטן ווינטל און דרייען זיך
אלעמאָל אין דער זייט, אין וועלכער דער ווינט ווייט, |

ביי אלע מינים פאפלבוימער איז דער שמיל פֿון בלאט פֿון די זייטן
אביסל פלאציג, און די בלעטער דרייען זיך אין אלע זייטן. דאָס אין א
גוטער שוץ קעגן א שמורעמווינט,. דער נאנצער בוים מיט זיינע מעכטיגע
באבלעטערטע צווייגן שטייט אנטקעגן דעם װוינט, װי א גרױיסע ואנט;
װאָלט דִי וואנט געווען אומבאווענליך, װאָלט איר א שטארקער ווינט געקענט
צעשטערן, אָבער די באווענליכע בלעמער הייבן זיך אָן צו דרייען אין דֶער
ריכטונג, אין וועלכער דער װינט ווייט און לאָזן אים דורך, דעריבער בלייבט
דער בוים גאנץ, ניט געשעדינט פֿון שטורעם, ס'איז זעהר אינטערעסאנט
צו באטראכטן די שפיל פֿון די בלעטער מיטן װינט ביי א מאָפּאָל, דער-
הויפט ביי אן אָסינע, | | |

וועלכע בוימער בליחען נאך אזוי פריה ? וואסערע בליהונג האָבן זיי?- אויב איר װעט

| האָבן די מעגליכקייט, קוקט זיך איין אויף די בלומען פֿון פֿארשײדענע קעצעלעך דורך א

פֿארגרעסערנלאָז, פֿארגלייכט פֿארשיידענע פֿריהבליהערס און געפֿינט ארויס, אין װאָס זי זיינען
ענליך, װאָספֿאר א באַטײט האָט עס, װאָס ביי די פֿרִיהבליהערס לאָזן זיך די בלומען פֿונאנדער פֿריהער
פֿאר די בלעטער, װאָס די שטויבבלומען שאפֿן פֿיל שטויב, און די שטויב איז טרוקן און שיטינ ?

= 16 --

דער דעמב, אדער דער אייכלבוים,

דער דעמב איז דער מעכטיגסטער בלעטערבוים פֿון אונזערע וועלדער,
קוקט זיך צו צו אים אין די ערשטע מעג פֿון פֿריהלינג, ווען ער שטייט נאָך
נאקעט,. (ער באבלעטערט זיך שפעטער, װי אנדערע בױמער.) אין זײַן
גלייכן שטאם פֿילט איר א געוואלטינע קראפֿט, די גראָבע געדריימע צווייגן

דער דעמב

| פון ,,קרעפעלין, איינמירונג 8, ד. באָטאנישן אונטערריכט"""

פארלאנ 1861 -1:610218 ,4606 .6 .םי

זיינען ברייט פֿונאנדערגעשפּרייט; די האַרטע גרוישווארצע קאָרע איז שופיג,
צעריסן, דאָס פלאצט זי, װייל דער בױים וואקסט פֿונאינװייניג. ‏ איטלעכן
יאָר קומט צו א רינג האלץ ארום. און ארום, װערט די , העמדליי צו ענג.
פאר דעם ,,נוף*י און מוז פלאצן, דער דעמב דערגרייכט ביז 35---40 מעטער.
אינדערהייך, איבער 2 מעטער אין דיאמעטר און קען לעבן בּיו 2000 יאָר,.
דער אייכלבוים האלט זיך אויף א זעהר מעכטיגן װאָרצל, װאָס לאָזט
זיך אראָפּ טיף אין אונטערגרונט און צעצוויינט זיך אויף אפֿולע גרויסע און
קליינע װאָרצלען, וועלכע צעשפּרײימן זיך וויים אין אלע זייטן, צוליבדעם

== 17 --

קען דער דעמב אױסחאַלטן דעם גרעסטן שטורעם. זיינע גלאנצינע בלעטער
זיינען הארט, לעדעראַרטיג, זי האָבן די פֿאָרמע פֿון אן איי מיט מיף אייג-
געשניטענע ראַנדן. מען דערקענט זיי פֿונװײטן נאָך זייערע נרויסע רונדליכע
צאקן ביי די ברעגעס, דורכן מיטן פֿון בלאט ציהט זיך א גראָבער אָדער,
װאָס צעצװוייגט זיך אין ביידע זייטן, די אָדערן ניבן צו דעם בלאט האפֿטיקײט;.
זי זיינען קליינע רערן, װאָס דורך זיי צעגיסט זיך איבערן בלאט די זאפֿט,
וועלכע הייבם זיך אויף פֿון װאָרצל דורכן שטאם. געלע און פֿארדארטע.
בלייבן אָפּטמאָל די בלעמער דעם גאנצן ווינטער אויפן בוים,

אין א רעגן פֿילט מען זיך אונטערן דעמב מיט זינע בררייטע
באבלעטערטע צויינן, װי אונטער א דאך, פֿאַלנדיג אויף זיינע בלעטער,
יצעקלאפן זיך די רעגנטראָפּנם אין גרעסטן גום אױף טױזנטער קלענערע
טראָפּנס; זי רינען איבער די בלעטער און טריפֿן פֿון בלאט צו בלאט ביז-
וואנען זי פֿאלן אראָפּ. אויף דער ערד, ווייט פֿון שטאם, אונטער די שפיצן
פֿון די ברייט פֿונאנדערגעלאָזענע צוייגן, אונטער דער !ערד געפֿינען זיך
אין דעם אָרט די דינסטע װאָרצלען, װאָס זױיגן אריין דאס רעננוואסער. אוב
איר װעט זיך מיט אָטדער ערשיינונג פֿאראינטערעסירן, װעט איר דאָס-
זעלביגע באמערקן ביי אפֿולע בוימער מיט גרויסע ייקרויגען,, (אזוי רופֿט מען
די נאנצע מאסע ברייט פֿונאנדערגעשפרייטע צווייגן); דאָס רעגנוואסער
טריפֿט אראָפּ ארום און ארום ווייט פֿון שטאם, און װען מיר זאָלן אױסגראָבן
דעם בוים, וועלן מיר זעהן, אז די ברייט צעצווייגטע װאָרצלען לאָז פֿונאנדער
דווקא אין אָטדעם אָרט, זיַערע דינסטע זױנפֿעדים. אחי פֿירן צו די
בלעטער דאָס רעננוואסער צו אָטדי טיילן פֿון וואָרצל,
וועלכע נויטיגן זיך מער פֿאר אלץ אין פֿייכטקייט,

דער דעמב בליהט שפּעטער װי די בעריאָזע און דער טאָפּאָל, נאָכדעם
ערשט וי זיינע בלעטער שפּראָצן שוין ארוים, זיין בליהונג אין אַן אייננע-
שׂלעכטינע און ווערט באשטויבט דורכן ווינט, זיינע גרינליכע בלומען זיינען
ניט קיין קענטינע און האבן קיין שום גערוך ניט. די קעצעלעך הענגען
אראָפּ פֿון די צווייגן, װי לאנגע קייטעלעך. יעדער בלימל באשמיט פֿון
עטליכע בלעטעלעך מיט א קליינעם בינטל שטױבפֿעדים, די שמויב אי טרוקן
און שיטיג, | | | .

די פעסטלבלומען זיצן איינציגווייז אָדער מערווייז אױף די שפיצן פֿון
קורצע צווייגעלעך, זיי זעהען אוים װי קנאָספן מיט אפֿולע קלייגע שוכּן,
פֿון. דער קנאָספּ קוקט ארויס א רויטליבע דרײלופּינע מיילבעלע.

די פֿרוכט פֿון דעמב איז אונז אלעמען גוט באקאנט, דאָס איו דער
לענגליכער אייכלנוס (חזירנום) מיט א שיסעלע. די שיסעלע װערט פֿון
די פֿארהאָלצטע. פעסטלשופן, - אין הארבסט פֿאלן די נים אראָפּ פֿון בוים

. 2 ,

= 18 --

און פֿארזייען זיך אליין אין וואלד, צעשפאלט דעם שאָלעכץ, װעט איר זעהן,
וי דער נרויסער קערנדל צעפֿאלט זיך אױף צוויי העלפֿטן (די זאָטטײלן,
און צווישן זי װעט איר געפֿינען דעם קליינעם שפּראָצער, פֿארזעצט דעם
נום אין פֿײיכטע ערד, װעט איר האָכן דעם פֿארנעניגן צו זעהן, װי דער
שאָלעכץ װועט פלאצן, און װי דער נוס װועט דורכוואקסן.
דעמבעס וואקסן שיטער, אָפֿט געמישט מיט אנדערע בוימער, ווייל זיי,
די ריזן,. פֿאָדערן צופֿיל שפּייז און ליכט, אין ענגשאפט קומען זײ אום,
זי נוימיגן זיך אין א פֿײיכטן און פֿרוכפערדיגן באָדן, טרעפֿן זיך דאָס רוב
| אויף גידעריגע ערטער, אָפֿט אוף אזעלכע, װאָס ווערן אין פֿריהלינג פֿארפֿלײצט
פֿון וואסער.
אמאָל פֿלעגן מענשן פֿארנעטערן דעם דעמב. אונטער זיין ברייטן
גרינעם. דאַך פֿלענן זי אָפּטאָן וויכטיגע און פֿײיערליכע מעשים --- שליסן.
אָפּמאכן, משפּטן, וכדומה. דאָ פֿלענן זיך אן ענה האלטן די עלטסטע פֿון
פֿאָלק, דא פֿלעגט מען פראווען חַתונות,
נאָך איצטער פֿלאנצט מען איין דעמבעס לכָבוד גרויסע מענשן אָדער
גרויסע געשעהענישן אין לעבן פֿון פֿאָלק,. דער דעמב ווערט געברויכט אין
אזוינע פֿאלן װי א לעבעדיגער דענקמאָל,
דעמבאָװע האָלץ איז פֿעסט, גיט פֿיל היץ און פֿױלט ניט, פֿון דעמבאָװע
קלעצער. בויט מען אויך היזער; אזויווי דעמבאָווע קלעצער פֿױלן ניט אין
וואסער, בויט מען פֿון זי בריקן ; פֿון דעמבאָװע האָלץ מאכט מען די טייַערסטע
מעבל, אין דער קאָרע. פֿונם דעמב געפינט זיך א באזונדערער שטאָף --
יינארבזייערס,,; מען באקומט די גארנזייערס, נעת מען פֿארװײיקט די צע-
מאָלענע דעמבאָװע קאָרע אין וואסער, מען באנוצט זיך דערמיט, בעת מען
ארבעט אויס פֿון רויהע פֿעל לעדער,
ווער שעדינט דעם דעמב? אופן מעכמינן בוים לעבן אפֿולע
קליינע באשעפֿענישן, וואָס שפייזן זיך מיט זיינע האָלץ און בלעטער און
זיינען בכּוח אים צו שעדיגן און אַפּילו אומצוברעננען, אוב זי פֿארמערן זיך
שטארק, | | |
די גאַלוועספּ,. סוף װמער באװין זיך אױף די אייכלבלעטער
רויטליכע קיילעכדיגע געוואוקסן, בראדעווקעם. אין פֿריהלינג, בעת די בלעטער
זיינען נאָך געלענן אין די קנאָספּן, האָט א קליינער אינזעקט מיט דינע פליגלען
דורכגעשטאָכן דעם בלאט און אריינגעלייגט אין אים אייעלעך. פֿון די
אייעלעך גייען ארויס קליינע בלינדע לארוועס, װאָס שפייזן זיך מיטן בלאט;
אױפֿן אָרט, וואו א לארוו לינט, װוערט א הארטער קיילעכדינער געװוּקס,
דער נאלעפעלע; אין הארבסט ווערט פֿון דעם לארוו א פֿארטינער אינזעקט,
די שווארצע גאַלװעַספּ, װאָס עגבערט זיך דורך א לעכל און פֿליהט ארויס,

2. 19 --

דער גאלעפל האָט אין זיך פֿיל נארבזייערס, וואס איז ביטער װי גאַל,
פראבירט דורכשניידן אזא ,, עפּעלעי מיט א מעסער, װועט דער מעסער גלייך
שווארץ װערן, אטדי שװאַרצע פֿארב איז מינט, פֿון אײונראָסט מיט
גארבזייערס פֿון גאלעפעלעך באקומט זיך טינט,

דער מ איזשוק, װאָס איז אונז אלעמען אזי גוס באקאנט, מאכט
אָן דעם דעמב דעם גרעסטן שאדן, זיינע לארוועס צעפֿרעסן אין דער ערד
די דינע װאָרצלען, און דער זשוק אליין פרעסט אָפּ די בלעטער,

ד ער הירשזשוק לעבט אויך אױפן דעמב, דאָס אין דער נרעסטער
זשוק אין אונזערע לענדער, דער מאנעלע האָט לאנגע מוילצוואנגען, וי
הערנער; ביי דער ווייבעלע זיינען די מוילצווענגעלעך קלענער. זי לייגן
זײערע אייער אין שטאם פֿון דעמב, די לארוו אנטויקלט זיך פֿינף יאָר און
פֿרעסט די האָלץ, דער זשוק אליין איז שוין ניט אזוי שעדליך, ער שפייוט
זיך מיט די זאפט, װאָס רינט ארויס פֿון שטאם און פֿון די צווייגן, נאָך
שעדליכער זיינען אפֿולע קליינע פֿלאטערלעך, װאָס לייגן זייערע איער אױפֿן
דעמב; פֿון די איער קומען ארויס טױיזנטער רויפן,. װאָס פֿרעסן אָפּ גאָר די

בלעטער, און מאכן אים נאקעט אינמיטן זומער, נאָך געפֿערליכער פֿאר אלע

איבעריגע איז אָבער א קליינער גרויער פֿלאטערל, דער "'סאלדאטנ-
שפינער,, זיינע האָריגע רויפן לינן באהאלמן אזויווי אין א שפינגעוועבס,
זי פֿארמערן זיך מוראדיג גיך, אינאָװונט קריכן זי ארויס און קלעטערן,

דער הירשושוק,

-- 590 --ר

וי סאָלדאטן, איינע נאָך דער אנדערער צום שפיץ פֿון בוים און פּרעסן
די בלעמער, הו :

דער באטייט פֿון די בלעטער פֿאר די געװיקסן,

ווען אינזעקטן פֿרעסן אינגאנצן אָפּ די בלעטער פֿון א בוים, מוז דער
בוים פאַרדאַרן, אין הארבסט, בעת די בלעטער פֿאלן אראָפּ פֿון די בוימער,
הערן די בוימער אויף צו וואקסן, זייער לעכן שטעלט זיך כמעט װי איג-.
גאנצן אָפ, | |
; = ווייזט אױס, אז די בלעטער שפילן א גרוי'סע ראָלע אין דעם לעבן פֿון
די געוויקסן, | |

פֿארן אראָפּפֿאלן סוף זומער און אין האויבסט װוערן די בלעטער רויט
און געל; געלע בלעטער זיינען שוין טויטע בלעטער; פֿארקערט, לעבעדיגע
בלעטער זיינען גרין, דער גרינער פֿארב פֿון זיי בלעטער האָט, ווייזט אוס,
- אויך א גרויסן באטייט, |

לאָמיר זיך דערמאָנען, פֿון וועלכע שטאָפן די פֿלאנצן זיינען אױפֿגעבױט,
פֿון מינעראַלן, וואסער און קױלנשטאָף. די מינעראלישע שטאָפן און דאָס
וואסער ציהען זי פֿון דער ערד מיט די װאָרצלען; מען האט געקענט מיינען,
אז דעם קױלנשטאָף נעמען זיי אויך פֿון דער ערד, אָבער די פרובן, װאָס
מען האָט געמאכט מיט פֿארשײידענע פֿלאנצן, באוייזן, אז דאָם אין נים
אַזױ, מיר האָבן דאך פֿריהער אױפֿגעהאָדעװעט פֿארשײידענע געװיקסן אין
וואסער מיט מיגעראלישע שמאָפן, אין וועלכע סאיז קיין קױלנשטאָף ניט
געווען. אוב אזוי, מוז מען זאָגן, אַז די פֿלאנצן נעמען דעם קױלנשטאָף פֿון
דער לופֿט און נעמען עס טאקע מיט זייערע גרינע בלעטער, כדי צו זין
זיכער, אז דאָס איז ריכטיג, מוז מען מאכן אַן עקספערימענט,

דער עקספערימענט איז נים קיין גרינגער און פֿאָדערט פֿיל געדולד און
פֿאָרזיכטיקײט, װי אלע פרובן מיט געויקסן, דער פרוב גיט זיך גוט איין,
ווען מען מאכט אים אױף וואסערגעוויקסן. שפעטער װעלן מיר פארשמיין,
פֿארװאָס מיר מאכן דעם עקספערימענט דווקא מיט וואסערגעוויקסן,

בעסער פֿאר אלץ איז צוגעפאסט דערצו זי עַלאָדעע אָדער די וואסער-
פּעסט,. זי האט לאנגע צווייגן מיט צארטע, כמעט דורכוזיכטיגע בלעטעלעך
און שווימט ארום אין שטילע וואסערן,

אזא צוויינעלע ליינט מען אריין אין א גלעוערנע כָלִי מיט וואסער, מען
דעקט עס צו מיט א גלעוערנע לייקע, איבערן רערל פֿון דער לייקע קערט
מען איבער א פּראָבירנלעזל. מיט וואסער אזוי, אז דאָס וואסער זאָל זיך

== 94 --

ניט אויסניסן, (ווי דאָס צו טאָן, דאָס וואסער זאָל זיך ניט אויסניסן, דארפֿט
איר אליין פארשטיין), די כָלִי שטעלט מען ארויף אױיף א זוניגן פֿענסטער. -

אויף די בלעטעלעך פֿון דער עלאדעֶע װעלן זיך באַלד באווייזן בלעועלעך
פֿון א גאז, זיי װעלן פערלען אין גלאָז און זיך אױפֿהײבן אין פראָביר-
! גלעזל, און אין גלעול װעט װערן ווייניגער וואסער, אוב איר װעט האָבן
. געדולד צו ווארטן עטליכע טעג, װעט איר זיך דערווארטן ביז דאָס גלעול
| װועט זיך אינגאנצן פֿון וואסער אויסליידיגן, הויבט אויף פֿאָרזיכטיג אונטערן
וואסער די נלעזל פֿון לייקע, פארשטאָפּט איר מיטן פֿינגער, נאָך בעסער מיט
א שטיקל גלאָז, אלץ אָבער אונטערן וואסער; נעמט ארויס די פֿאר-.
מאבטע גלעול פֿון וואסער און שטעקט פֿלינק אריין אין גלעול א דיגעם
גליהענדיגן שפענדל אָדער א גליהענדיגע שװעבעלע; דער שפענדל אָדער די
שוועבעלע וװועט זיך אנצינדן מיט א העלן פייער. דער גאז איו וויער.
שטאָף, אים האָט ארױסגעלאָזן פֿון זיך דער געוויקס,

דאָס פערלען פֿון די בלעועלעך און די אָנזאמלונג פֿון זױערשטאָף אין

פּראָבירגלעזל קומט פֿאָר לעבעדיגער, בעת מען גיסט צו אין כָלִי וואסער,
װאָס האָט אין זיך פֿיל קוילנזויערן גאז,

קוילנזויערער גאז באשטייט פֿון זױערשטאָף און קױלנשטאָף, דאָס גע-
וויקס נעמט אריין דעם קוילנוויערן גאז אין זיך אינווייניג,
דער גאז צעלייגט זיך אויף וויערשטאָף און קױלנשטאָף. דער
וויערשטאָף נייט ארוים, דער קוילנשטאָף בּלײיבט אין געװיקם;
פֿון אָמדעם שטאָף, צוזאמען מיט די איבערינע, בויען זיך טאקע אויף די
געוויקסן, |

| די בלעטער געמען אין זיך אריין דעם קױילנזויערן גאז פֿון דער לופֿט
דורך די קליינע לעכעלעך (מען רופט זיי פ אָ רן); זיי געפֿינען זיך אין די
בלעטער, דערהויפט פֿון דער אונטערשמער זייט. אױיף אזא אופֿן שאפן
די בלעטער דעם קוילנשטאָף, דעם ויכטיגסטן בוימאטעריאל, און אין
דעם באשטייט זייער גרויסער באטייט פֿארן לעבן פֿון געוויקס,

פֿארװאָס מאכן מיר דעם פרוב מיט וואסערגעוויקסן? מיר האָבן געװאָלט זעהן, װי די
בלעטער לאָזן ארויס וויערשטאף, אין דער לופֿט קען מען קיין גאז ניט זעהן, אין וואסער אָבער
זעהען זיך די בלעזעלעך גאנץ דיימליך, ביי בלעטער פֿון געוויקסן, וועלכע לעבן אין דער לופֿט,
וואלט אונטערן וואסער דער פּראָצעס ניט געקענט פארקומען נארמאל, דערפֿאר האָבן מיר
גענומען א וואסערגעוויקס, |

= לי =

וועגן דער גרינער פֿארב פֿו די בלעטער,

דער עקספערימענט מיטן אָנזאמלען זױערשטאָף גיט זיך אי נאָר דאן,
בעת מיר מאכן אים אױפֿן זון, אינדערפֿינסטער קלייבט זיך קיין זויערשטאָף
ניט צוזאמען, סקומט ניט פֿאָר קיין צעלייגונג פֿון קוילנזויערן גאז, און דעם
| געוויקס קומט ניט צו קיין קױלנשטאָף. געויקסן, װאָס ואקסן אינדער"
פֿינסטער, האָבן בלייכע געלבליכע בלעטער, זי ציהען זיך גיך אוים אינדער-
הייך, זיינען שוואך און שטארבן אָפ, אוב מען זאָל זי ניט ארויטשטעלן
אין דער רעכטער צייט אױפֿן זון,. אױפֿן זון װערן די בלעטער גרין, און
דאָס גאנצע געוויקס אנטוויקלט זיך נאָרמאל ווייטער,. אין דעם קען זיך יעדער
גרינג אליין איבערצייגן, פֿארזעצט בעבלעך אָדער ארבעס אין דריי טעפלעך,
איינעם שטעלט אוועק אױפֿן זון; די. צוויי אינעריגע אינדערפֿינסטער, זי
וועלן זיך ניך אויסציהען אינדערהייך, אָבער זיי װעלן זיין שוואך און בלייך,
לאָמיר פרובן איינעם פֿון די בלייכע ארבעס ארויסשטעלן אױפֿן זון און דעם
אנדערן לאָזן אינדערפֿינסטער. דאָס געוויקט, װאָס מיר וועלן ארוימשטעלן
אױפֿן זון, װועט װערן גרין און וועט ווייטער נוט וואקסן; דער צווייטער וועט
אינגיכן פֿארדארט ווערן.
| = אזויארום זעהען מיר 1) אז די געוויקסן קענען לעבן און וואקסן
נאָר אין דער ליכטיקייט, (אין דער ליכטיקייט פֿון דער װן); 2). אױפֿן זון
ווערט געשאפֿן אין די בלעטער א גרינער שטאָף (כ ל אָ ר אָ פֿיל), װאָס איז
זעהר וויכטיג פֿאר די געװיקסן, נאָר נגרינע בלעטער אין דער ליכטיקייט
צעלייגן דעם קוילנזויערן גאז און שאפֿן קױלנשמאָף פֿאר דער גאנצן געוויקם,

! דורך די בלעטער קלייבט צוזאמען יעדער בוים ווארעמקייט און ליכמיקייט
פֿון דער זון. בעת דאָס האָלץ ברענט, גיט עס אוועק צוריק די אָנגעואמלטע
ווארעמקייט און ליכטיקייט, יעדער בוים האָט אין זייגע האָלץ א
קוואל פֿון ליכטיקיים און ווארעמקייט,

װאָס אַרבעט זיך אס פֿון דעם קױלנשטאָף אין די בלעטער.

יבעת מיר הערן ווענן קױלנשטאָף, שטעלן מיר זיך נלייך פֿאָר שווארצע
קויל, אין די לעבעדיגע פֿלאנצן איו דער קױלנשטאָף פֿאראײיניגט מיט
אנדערע שטאָפן און האָט אויסערליך קיין שום ענליכקייט ניט מיט שווארצע
קויל, פֿון דעם קױלנשטאָת ארבעט זיך אוים אין די. געוויקסן קר אָ כמ על,
(זעהר פֿיל קראכמעל איז צ. ב. דאָ אין קארטאָפֿל), צוקער ארבעט זיך אויך
אויס אין געװיקסן; אפֿולע צוקער איז דאָ אין ווייסע בוריקעס, מערן, יאגדעס,
בערגעס און אנדערע. אין אנדערע געװיקטן ארבעטן זיך אוים פֿון דעם

-- 96 --

קױלנשטאָף פֿארשיידענע מינים פֿעטסן,, פֿיל פֿעטס איז דאָ אין די קערנער
פֿון זונבלומען (סעמעטשקעם), אין ניס, -אין די זאָמען פֿון פֿלאקם, און אין
אנדערע. סוואלט אָבער געווען אינטערעסאנט צו זעהן, אויב אין א
לעבעדיגן בלאט שאפֿט זיך קראכמעל. מיטן אױג קען מען די קראכמעל
ניט זעהן, ס' איז אָבער דאָ א מיטל זיך אין דעם צו איבערצייגן. ווען מען
באשפריצט קראכמעל מיט עטליכע. טראפנם יאָד, ווערט די קראכמעל בלוי,
! (יאָד איז אייך געוויס באקאנט, מען באקומט עס אין אפמייק), פֿאר אונזער
פרוב איז גום זיך צו באַנוצן מיט יאָד, צעלאָזענע אין עטער. אױב
מיר זאָלן נעמען א בלאט פֿון א נאסטורציע און באשפריצן זיין אונטערשטע
זייט מיט עטליכע טראָפּנס יאָד, װעט זיך דער בלאט פארפֿארבן טונקלבלוי
כמעט שווארץ,
אוב מען זאָל באשפריצן דעם בלאט אינדערפֿריה פֿארן זונאױפֿנאנג,
אָדער נאכדעם וי מיר האָבן די פֿלאנצונג געהאלטן א צייט אינדערפֿינסטער,
װועט זיך דער בלאט נים פֿארפֿארבן; די קראכמעל שאפֿט זיך אין בלאט
נאָר אין דער ליכטיקייט,
| אויב מען זאָל מאכן די יאָדפראָבע מיט דעמזעלביגן בלאט בײמאָג און
אױפֿמאָרגן אינדערפֿריה פֿארן זוגאױפֿגאנג, וועלן מיר בײטאָנ געפֿינען קראכמעל.
און באנינען ניט, נאָר די אָדערן פֿון בלאט װעלן זיך לײכֿט פֿארפֿארבן, די
קראכמעל שאפֿט זיך אין די בלעטער, בלייבט אָבער ניט
אין זיי און גייט אראָפּ דורך די אָדערן (די רעין אין די
איבערינע טיילן פֿון דעם געוויקם.

8

געוויקסן עטעמען,

דער מענש און די חַיות עטעמען, ד, ה. אז פֿון דער אריינגעעטעמטער
לופֿט נוצן זי אוים דעם זױערשטאָף און עטעמען ארוים לופֿט, װאָס אין איר.
| = געפֿינט זיך אפֿולע קױילנזויערער גאז. אֶהן דעם זױערשטאָף קענען זי ניט.
לעבן; פֿארקערט, דער קױלנזויערער נאז איז פֿאר זי שעדליך, ביי די גע-
וויקסן איז דאס אנדערס,. דער קוילנזויערער גאז איז פֿאר זי ניט שעדליך,
נאָכמער, ער איז פֿאר זיי נויטיג, ווייל זיי באקומען פֿון אים זייער וויכטיגסטע
שפייז: דעם קױלנשטאָף, אָבער אין דערזעלבינער צייט נוימיגן זי זיך אויך -
אין װיערשטאָף, פונקט װי אלע לעבעדינע באשעפֿענישן, דאָס קען מען
באווייזן דורך א פרוב, .

נעמט א זואזאָנטעפל מיט אַ געוויקס, שטעלט אים אריין אין א גרעסערער -
גלעזערנער כָלִי, פֿארמאכט נוט, עס ואָל ניט צוקומען קיין פֿרישע לופֿט, און
שטעלט עס אוועק און א נאָר פֿינסטערן אָרט, אין 24 שעה ארום פּראָבירט

אראָפלאָזן אין דער כָלִי א ברענענדיגן שפענדל, ער װעט פֿארלאָשן װערן.
אין דער כָלֵי האָט זיך אָנגעזאמלט קוילנזויערער גאז, װאָס דער געוויקט האָט
ארויסנעעטעמט, | |

אין דער ליכטיקייט קען מען דאָס ניט באמערקן, די געוויקסן באקומען
מער זױערשמאָף, איידער דער מענש און די חיות. זיי באקומען דעם לייזן
זױיערשטאָף, װאָס איז דאָ אין דער לופֿט, און דעם זױערשטאָף, װאָס זי
קרינן ארוים פֿון דעם קוילנזויערן גאז; אױף אזא אופֿן האָט דער געוויקס
מער זױערשטאָף, װי ער באדארף, און לאָזט דאָס איבעריגע ארויס, וי מיר
האָבן דאָס פֿריהער געזעהן ביי דער עלאָדעעַ, צוליבדעם איז אויך ניט קענטינ,
אז דער געוויקס עטעמט, אינדערפֿינסטער אכער באקומט ער ניט קין
זױערשטאָף פֿון דעם קוילנזויערן גאז, און דערפֿאַר װערט קענטיג, װי ער
עטעמט, | |
דעריבער איז בעסער ארױסצוטראָנן ביינאכט די לעבעדיגע פֿלאנצן
פֿון שלאָפֿצימער, כדי אין דער לופֿט זאָל זיך ניט אנקלייבן צופֿיל קילנזויערער
נאג. | | :
| = קענטיג איז דאָס עטעמען אויך ביי די ניטגרינע טיילן פֿון די געוויקסן
(דערהויפט בעת דער בליהונג), ווייל זי צעליינן ניט קיין קױילגוויעױן גאז
אפֿילו אין דער ליכטיקייט,

די בלעטער דעמפֿן אױס וואסער,

מיט די ווארצלען ציהען אריין די געוויקסן אפֿולע וואסער פֿון באָדן
דורך די רערן הױיבט זיך אויף דאָס וואסער צו די בלעטער; פֿון די זאפמן,
וואס דער וואסערשטראָם ברענגט, און דעם קױלנשטאָף ארבעטן זיך אוים
פארשיידענע בוימאטעריאלן, דאָס איבעריגע וואסער װערט אינדעױלופֿטן
אױסנעדעמפֿט, װאָס ווארעמער די לופֿט איז, אלץ ניכער ווערט דאָס וואסער
אױסגעדעמפֿט, לאָמיר נעמען צוויי גלייכע פראבירגלעולעך און אנגיסן זי
מיט וואסער ביז א גלײיכער הייך. אין איין נלעול װעלען מיר אריינשטעלן
א לעבעדיגן צווייגל מיט בלעטער; אין עטליכע טעג ארום װעט א טייל
וואסער אױסגעדעמפֿט ווערן אין ביידע גלעזלעך, אָבער מער אין דער גלעול,
וואו דאָס צוויינעלע שטייט. דאָס האָבן די בלעטער אױסגעדעמפֿט דאָס
איבעריגע וואסער, | |
| װאָס גרעסער און צארטער די בלעטער זיינען, אלץ מער וואסער ווערט
אױסגעדעמפֿט, די װאָרצלען טרייבן צו פֿרישע וואסער. גוט איז, ווען די
װאָרצלען קענען צושטעלן אזפֿיל וואסער, װיפֿיל עס ווערט אױסגערעמפֿט;
אויב ניט, ליידט דערפֿון דער געוויקס, ער ווערט אויסגעטריקנט,

26 98 --

די פֿאָרמע און די גרוים פֿון די בלעטער בייט זיך ביי פֿארשײדענע
געוויקסן, פֿלאנצן, װאָס וואקסן אויף א פֿײכטן באָדן און אין שאָטן, האָבן
גרויסע און צארטע בלעמער, כדי אוסצודעמפֿן דאָס איבעריגע וואסער,
פֿארקערט, פֿלאנצן, װאָס ואקסן אױף א טרוקענעם באָדן, אױף אָפֿענע
זוגיגע ערטער, האָבן שמאָלע, געשניטענע, אָדער הארטע, לעדערארטיגע
בלעטער, ביי אנדערע געוויקסן זיינען די בלעטער געדיכט באַהאָרט אָדער
זי זיינען אזוי װי מיט א וואקס באדעקט. אזינע בלעטער דעמפֿן אוים
ווייניג וואסער, נאָך ביי אנדערע געוויקסן, למשל, ביי א בעבל, בייטן די
בלעטער זייער לאגע, בעת זיי ווערן שטארק באשיינט פֿון דער זון, די צוויי
זייטיגע בלעטער שטעלן זיך ווערטיקאל, און אוף אזא אופֿן פֿאלן אויף זי
וויינינער שטראלן, ‏ - |

(זוכט אויף געװויקסן, ביי וועלכע די בלעטער זיינען געשיצט פֿון אױסדעמפֿונג.)

ווען דאָס וואסער װאָלט אָבער גאָרניט אױסגעדעמפֿט געװאָרן, װאָלט
דאָס ווידער שעדליך געווען פֿאַר די פֿלאנצן, אױפֿן אָרט פֿון די אויסגע"
דעמפֿטע וואסער קומט א נייער שטראָם מיט נייער יניקה, און אױף אוא.
אופֿן שטעלט זיך ניט אפ די באווענונג און דאָס לעבן, |

נאסע בלעטער דעמפֿן אוים ווייניגער וואסער. דאָס קען פֿארהאלטן די
נויטינע אױסדעמפֿונג און ווירקן שעדליך אויף די פֿלאנצן, ‏ אוב איר װעט
קוקן אױףֿ די פֿלאנצן מיט אן אױפֿמערקזאמע אוינ, וט איר באמערקן, אז
דאָס רעננוואסער פֿארהאלט זיך ניט לאנג אױף די בלעטער; עם רינט
אראָפּ אויף דער ערד צו די װאָרצלען. ביי ידי גרויסע בלעטערבוימער טריפֿט ‏
עס אראָפּ פֿון די בלעטער צו די דינע זױגװאָרצלען, װאָס געפֿינען זיך אונטער
די שפּיצן פֿון די ברייטע צוויינן, | |

קוקט זיך צו צו די בלעטער פֿון פֿארשיידענע געוויקסן נאָך א רענן און באמערקט, װי
און וואו דאָס וואסער רינט אראפ, |

וי שפּייזן זיך די חַיות און װי די געוויקסן?

אלע חַיות פֿון קליין ביז גרויס שפייזן זיך מיט פֿלאנצן, אָדער מיט די
פֿלײיש פֿון אנדערע חַיות, װאָס זיינען קלענער אָדער שוואכער פֿון זײ.
אָבער סזיינען ניטא אזעלכע חַיות, װאָס זאָלן זיך שפייזן מיט נאזן, װאָם.
געפֿינען זיך אין דער לופֿט, אָדער מיט מינעראלן, װאָס געפֿינען זיך אין דער
ערד, מיט איין װאָרט, חיות קענען זיך שפייזן נאָר מיט לעבעדינע בא"
שעפֿענישן, אזוינע װי זי אליין, די געוויקסן אָבער נעמען זייער שפייז פֿון

-- 96 --

דער לופֿט און פֿון דער ערד, זיי שפייזן זיך מיט גאזן און מינעראלן, פֿון די
נאזן און מינעראלן וערן אין די פֿלאנצן אויסגעארבעט נייע שמאָפֿן, ואס
מיט זיי קענען זיך שוין שפייון אלע איבערינע לעבעריגע באשעפֿענישן,
איצט איז שוין גרינג צו פֿארשטײן, אן די געוויקסן ארבעטן אוים
שפייז פֿאר אלע חַיות; און אויב ס'וואָלטן ניט געווען קיין
פֿלאנצן, וואָלטן אויך קיין חַיות ניט געקענט זייף

- די פֿלאנצן און די חיות הייסן "די אָרנאַנישע וועלט, די
מיגעראלן און די נאזן---די יניטאָרנאנישע,, די חַיות געפֿינען שפייז
נאָר אין דער אָרגאנישער וועלט, די פֿלאנצן בויען איבער די ניטאָרגאנישע
וועלט, און שאפֿן פֿון ניטאָרגאנישע שמאָפֿן --- אָרנאנישע,

דאָס לעבן פֿון די בלעטערבוימער אין וואלד,

מיר האָבן זיך נעהענטער באקענט מיט א גוסבוים, אן אָלכע, א בערי-
אָזע, א הושענא, א דעמב. פֿון ערשטן בליק װארפֿט זיך אין די אוגן,
מיט װאָס זיי אונ טער שיידן זיך איינע פֿון די אנדערע,. לאמיר איצטער
| זעהן, אין װאָס זיי זיינען ענ ליך איינע צו די אנדערע,

= זי האָבן אלע. א האָלצינן שטאם. אויף אַ גלאט אָפּגעוענטן שטאם
זעהען מיר אינמיטן דאָס ה א ר ץ,. ארום און ארום די ה אָ'ל ץ און פֿון אויסן -
די ק אָ ר'ע. אין דער האָלץ זיינען דייטליך קענטיג רינגען, װאָס עלטער דער
בוים איז, אלץ מער ריננען האָט ער,. די ריננען איז גרינג צו אונטער-
שיידן, ווייל די זומעררינגען זיינען העל און די הארבסטרינגען טונקל,.

אין דער ערד האָבן די בוימער מעכטינע װאָרצלען, װאָס זיינען צעצוויינט
אין דער מיף און אין דער ברייט, |

די בלעטער זיינען גרין נאָר זומער, אין הארבסט װערן זי געל און
פֿאלן אראָפּ פֿון בוים, |

די װאָרצלען הערן אויף צו ציהען זאפֿט פֿון דער ערד און דאָס לעבן
שטעלט זיך אָפּ אױפֿן גאנצן ווינטער,

ווארעמקייט, פֿײיכטקײט און ליכטיקייט װועקן ווידער אויף די בוימער
אין פֿריהלינג צום לעבן, | |

פֿון די װאָרצלען הויבט זיך די זאפֿט דורך די פֿעדימרערן פֿון שטאם,
עס עפֿענען זיך די קנאָספן און ברייטן זיך אוים די בלעטער, דאן הייבט זיך
אָן אַ ענערגישע ארבעט, צוויי שטראָמען באווענן זיך אין בוים פֿונאונטן אױיפֿ-
אויבן (פֿון די װאָרצלען צו די בלעטער) און פֿונאױבן אױפֿאונשן (פֿון די -
בלעטער צוֹ די װאָרצלען.) אין פֿריהלינג איז באזונדערם שטארק דער
ערשטער שמראָם, דער בוים בוים זיינע נייע בלעמער. דאן קען מען צאפֿן

/י יו

זאפֿט פֿון דעם שטאם פֿון א בעריאזע, און עס גיסן זיך ייטרערן,, פֿון אָפּנע-
האקטע בוימער,. שפעטער וערט דער שטראָם שטילער, און די ארבעט
גייט גלייכמעסינער,
די בלעטער צעליינן אױפֿן זון דעם קוילנוויערן גאו, דער קױלנשטאָף
פֿאראײנינט זיך מיט די צעלאָזענע מיגעראלישע שמאָפֿן, און עס שאפֿן זיך
ווידער נייע שמאָפֿן, װי קראכמעל, צוקער און אנדערע; די גייע שטאָפֿן
לאָון זיך אַראָפּ פֿון די בלעטער אין שטאם אריין און צעטראָגן זיך איבערן
גאנצן בוים, און עס בויען זיך נייע טיילן, דער שטאם ווערט גרעבער,
מיר האבן שוין געזעהן, אז דער אונטערשטער שטראָם גייט דורך די
- רערן פֿון די יונגע האָלצרינגען,. דורכוואנען אָבער נייט דער אויבערשטער
שטראָם? ער נייט דורך די רערן פֿון דעם אינוייניגסטן מייל פֿון דער
קאָרע -- דורך דעם לוב אָדער באסט, אין דעם קען מען זיך איבער-
צייגן דורך א פרוב, װאָס דארף לאנג געדױערן, װי אלע פרובן מיט
פֿלאנצן, |
אויף א צווייג פֿון א טאָפּאָל, בעריאָזע אָדער אן אנדער בוים שניידט /
מען אוים ארום און ארום א רינג קאָרע מיט לוב, אָדער מען שנירט דעם
צווייג שטייף ארום,. דער צווייג ווערט גרעבער אין דעם אָרט, װאָס געפֿינט
זיך איבערן רינג; דאָס קלייבן זיך דאָ אן די שמאָפֿן, װאָס האָבן ניט קיין
וועג זיך אראָפּצולאָזן' נידערינער, | |
ווען מען מאכט דעמועלביגן פרוב מיט א צוייג פֿון א הושענא,
באווייזן זיך אפֿילו ווארצלען איבערן ריננ,
אלע בלעמערבוימער נוימיגן זיך אין פֿיל ליכטיקיים, ווייל נאָר אין
ליכטיקייט קען װוערן אױפֿגעבױט זייער מעכטיגער גוף; זייערע ברייטע בלעטער
דעמפֿן אוים פֿיל וואסער, דערפֿאר נויטיגן זי זיך אויך אין א פֿײיכטן באָדן,
כמעט אלע וואלדבוימער זיינען פֿריהבליהער, זיי האָבן ניט קיין קענטיגע
איינגעשלעכטיגע בלומען; די מענליכע בלומען זיינען זעהר רייך מיט שטויב, -
דער װינט איז דער באשטויבער, דאָס נאָהענטע צוואמענוואקסן העלפֿט
מיַט דער באשטויבונג, |
וועלכע בוימער האָבן אַ צווייגעשלעכמיגע בליהונג? וועלכע װערן באשטויבט דורך
אינזעקטן ?- מיט װאָס ציהט צו די ליפע די אינזעקטן? מיט װאָס די הושענא ?
די פֿרוכט ווערט אויך כמעט ביי אלע וואלדבוימער פֿארשפּרייט דורכן
װינט, אויב ניט װאָלט די זאָט אומגעקומען אין דער גרויסער עננשאפט,

מיט װאָס איז די זאָט פֿון דער הושענא, פֿון דער בעריאָזע, פֿון דער ליפע צוגעפאַסט /
צו פֿליהען אינדערלופֿטן? | | |

= 98

וועגן דעם צוזאמענלעבן פֿון די געוויקסן אין וואלד,

די בלעטערבוימער זיינען ענליך איינער צו דעם אנדערן און נויטיגן
זיך אין דיזעלביגע לעבנבאדינגונגען, דערפֿאר וואקסן זיי אויך אזוי אָפֿט
אלע צוזאמען,

וואקסנדיג צוזאמען, שאפֿן זי גיכער די באדינגונגען, װאָס זייגען זי
| נוימיג, ערשטנס, ווערן זיי דערפֿאר גיכער באשטויבט און ניבן מער פֿרוכט;
צוויימנם, שאפֿן זי א וואנט, װאָס פֿארשטעלט זי און שיצט פֿון שטארקע
ווינטן, דערהויפט איז דאָס וויכטיג פֿאו בוימלעך, װאָס זיינען נאָך צו שוואך,
כדי בייצושטיין א גרויסן שטורעמװינ; דריטנט, פֿארשטעלן זי מיט זייערע -
געדיכטע קרוינען דעם באָדן פֿון דער זון, ער װערט צוליבדעם ניט אזוי גיך
אויסנעטריקנט, װי דאָס אָפֿענע פֿעלד; און דער וואלד גוימינט זיך דאָך אזי
אין פֿײכטקײט, |
| מיר זעהען, אז אין וואלד איז דאָס לעבן פֿון איטלעכן איינציגן בוים ענג

פֿארבונדן און אָפהענניג פֿון דעם לעבן -פֿון אלע איבעריגע. דער וואלד

איז א נאנצע לעבנגעמיינשאפֿט. דאָ לעבן צוואמען אפֿולע גלידער; די .
'בוימער זיינען די שטארקסטע, אָבער ניט די איינצינע. אין וואלד זיינען דאָ
נאָך אנדערע געוויקסן, גרויסע און. קליינע. חיות, פֿױנל און אינזעקטן שפילן
אויך א גרויסע ראָלע אין דעם אלגעמיינעם לעבן פֿון וואלד,

די מוימער באהערשן דעם געביט, זייערע גרויסע װאָרצלען פֿארגעמען
דעם גרעסטן טייל פֿון וואלדבאָדן, זייערע הויכע שטאמען טראָגן ארוים די -
בלעטער צו דער זון, מיט דיזעלביגע מלעטער מאכן די בוימער פֿרוכפערדיג
דעם באָדן, וויאזוי?

אין וואלד איז בייטאג די לופֿט קילער, װי אױפֿן פֿעלד, דערפֿאר אָבער
ווערט זי ניט אזי. ניך אפנעקילט אינאָװנט; צוליבדעם איז די גאנצע
טעמפעראטור נלייכמעסיגער, און די פֿלאנצן ליידן ניט אװפֿיל פֿון אן אומ" -
געריכטן איבערנאנג פֿון ווארעמקייט צו קעלט, | |

א פֿרוכפּערדיגער באָדן מיט אפֿולע פֿױלענץ, פֿײיכטקײט און שוץ פֿון
גרויסע װוינטן און קעלט, דאָס זיינען אלץ גומע באדיגנונגען פֿאר אלע
פֿלאנצן, אָבער די הויכע בוימער פֿארשטעלן די ליכטיקייט, דערפֿאר ווענדט
זיך דאס לעבן פֿון אלע איבעריגע פֿלאנצן אָן דער געדיכטעניש פֿון וואלד,

אין געדיכטע שאָטנדיגע וועלדער איז דאָ וייניג קלייגע געװיקסן,
שיטערע ליכטיגע װועלדער (דעמבאָווע למשל) זיינען רייך מיט אונטערוואלד-
פֿלאנצן, הי |
אין ליכטיגע וועלדער זעהען מיר אזוי וי דרי עטאזשן: גרויסע בוימער,
/אונטער זיי נידערינע בוימלעך און קוסטעס, װי למשל: דער נוסבוים, און

-- 99 --

נאָך נידעריגער אין אונטערסטען עטאוש -- גרעזער און יאגדעם, און אין
שאטן --- מאָך און שוועמלעך,
די קליינע געוויקסן אין וואלד זיינען פֿארזאָרגט מיט שפּייז און פֿײיכטקײט, -
האָבן אָבער ווייניג ליכטיקייט, צופאסנדיג זיך צום לעבן אין שאָטן, אנט- -
וויקלען זי גרויסע און דינע בלעטער,. אױיף אזא ברייטן בלאט װעט גיכער
ארױפֿפֿאלן א שטראל, דורך אזא גרויסן און דינעם בלאט װעט אויך גיכער
אויסגעדעמפֿט ווערן דאָס איבעריגע וואסער, פרובט אָפרייסן אזוינע געוויקסן,
און איר װעט זעהן, װי ניך זי װעלן פֿארטריקנט װוערן אױפֿן זון,
אנדערע פֿון די געװויקסן איילן זיך אָפּצובליהען פֿריה, איידער די גרויסע
בוימער לאָזן נאָך פֿונאנדער זײיערע בלעטער, דאן געניסן זיי גענוג שטראלן
פֿון דער זון,. דערמאָנט זיך וענן דער פֿיאלקע, דער ווינטרויזעלע, דעם
ערסטלינג (די שליסלבלום) און אנדערע פֿריהינע בלומען,
לאָמיר זיך באקענען מיט עטליכע שאָטנגעװיקסן פֿון וואלר, -

די פֿאיבלום אָדער דער מאינלעקל,

דער מאינלעקל איז א שטענדיגער איינוואוינער פֿון שאָטנדיגע פֿײיכטע
וועלדער, זיין נאָמען ווייזט שוין אָן די צייט פֿון זיין בליהונג, אין דער ערד
. האָט די מאיבלום א לאננן ווייסליכן װאָרצלשטאם מיט שופינע בלעטעלעך,
דער װאָרצלשטאם צעצווייגט זיך, ער לאָזט ארויס לאנגע אָפּלױפֿער מיט
גרויסע פֿארשפיצטע קנאָספן, מיטן שפיץ שפאַרט דורך די קנאָספ אין
פֿריהלינג די ערד און באוייזט זיך אױף דער ווייסער װעלט. פֿון קנאָספ
אנטוויקלען זיך צוויי אָדער דריי גרויסע הארטע בלעטער, די יונגע בלעטער
זיינען פֿארדעקט די ערשטע צייט מיט קליינע רויטליכע שוצבלעמער. די
גרויסע בלעטער זיינען צוזאמעגעדרייט וי מוטלען, איין בֿלאט כאפט ארום
מיט זיין שטיל דעם אנדערן. שפעטער באוייזט ך דער בלומענשטיל מיט
ווייסע שמעקעדיגע גלעקעלעך,

די פֿרוכט איז א רױיטע יאנדע. די יאגדע און אלע איבעריגע טיילן

פֿון געוויקם זייגען גיפֿטיג,

די שיינע שמעקעדיגע בלומען זיינען ועהר באליבט און אלעמען גוט באקאנט, אין
נרויסע שטעט פֿארקױפֿט מען אין מאי אויף די גאסן בוקעטן מאיגלעקעלעך, זעהט אָבער אליין
| צו געפֿינען אין וואלד דעם מאיגלעקל און פרובט זיך אליין ענטפֿערן אויף אזוינע פֿראגן;
װאָספֿאַר א באַטײט קענען האָבן פֿארן מאיגלעקל זיינע גרויסע בלעטער? פֿאַרװאָס קען דער
מאיגלעקל אזוי פֿריה בליהען? וי קומט דאָס, אז די מאיבלומען וואקסן נים איינצינווייז, נאָר
אפֿולע צוזאמען ? װי קען מען זיך איבערצייגן, אז זיי זיינען פֿארבונדן איינע מיט דער אנדערער,
צו איז דער מאיגלעקל אן אײניאָריגער געוויקס, אָדער א פֿיליאָריגער? באטראכט אױפֿמערק-

= 30 --

זאם די בלום? פֿון וועלכע מיילן באשטייט זי ?/ װאָספֿאַר א באטייט קען האָבן פֿאַר די בלום
דער וואונדערליכער ריח ? וי ווערן באשטויבט די בלומען ?

די פּאָזעמקע.

ווער האָט ‏ ניט געקליבן קיין פּאָזעמקעס אין וואלד? אוב איר האָט
דאָס פֿיל מאָל נעטאָן, האָט איר, קען זיין, באמערקט, אז די פאָזעמקע האָט
ליב זונענשיין, + און ניכער וי אומעטום געפֿינט מען זי אױפֿן ראנד פֿון וואלד, -

זי בליהט סוף אפריל און אין מאי, מיר דערקענען גלייך אירע ווייסע
בלימעלעך מיט א געלן קנעפעלע אינמיטן, זי האָט אין דער ערד א װאָרצלשטאם,
װאָס לאָזט ארויס אויף דער ערד א בינטל שיינע, דרייאיגע, געציינטע בלעטער. |
אין בוזים פֿון די בלעטער וואקסן אױים לאנגע פֿעדים, אָפּלױפֿער, מיט א

די פאָועמקע.
פון ויקרעפעלין, לישק. 8. ד. באָטאַנ. אונטערדיכט" . פארלא; נעסממטסיף .6 .2 אין ליומצוב.

קנאָספ אױפֿן שפיץ; די אָפּלױפֿער וואקסן אינדערלענג, ליגנדיג אויף דער
ערד; פֿון קנאָספּ אנטוויקלט זיך א ראָזעטקע בלעטער און דערנאָך װאָרצלען;
דער נייער געוויקס פֿארפֿעסטיגט זיך אין דער עױד און הייבט אָן צו לעבן
זעלבשטענדינ, און דער אָפּלױפֿער שטארבט אָפּ, אױפֿן אנדערן זומער
וועט די נייע פאָזעמקע בליהען און געבן פֿרוכט, |

-=- 41 --

יעדע פאָזעמקע לאָזט ארוים פֿון זיך 2 ביז 10 אפּלױפֿער א זומער,
אזוי וואקסט אויס א נאנצע קאָלאָניע פּאָזעמקעס, איר וועם זעלטן מרעפֿן אַן
איינציגע פאָזעמקע, |

לאָמיר זיך װוידער אומקערן צו דער בלום, זי האָט אפֿולע שטױבפֿעדים
און פּעסמלעך, זי זיצן דאָס אױפֿן קנעפעלע אינמיטן בלום, דאָס איז דער
פֿרוכטבאָדן אָדער דער פֿ רוכ טג עזעס. די ווייסע בלעטעלעך פֿון קרענצל
פֿאלן אראָפּ, די גרינע שיסעלע בלייבט, פֿון די פעסטלעך װערן קלייגע
געלע קערנדלעך -ניסעלעך, וועלכע זיצן אױפֿן אויסגעוואקסענעם זאַפֿטיגן
פֿרוכטגעזעס, דאָס, װאָס מיר רופֿן אָן. די יאנדע, איז אייגנטליך דער
פֿונאנדערגעוואקסענער פֿרוכטגעזעס,. די אמתע פֿרוכט זיינען די קערנדלעך,-

אויף דער געשמאקער שמעקעדיגער יאגדע זיינען דא פֿיל בעלָנים == -

דער מענש און די פֿױגלעך,. די ֿױגלעך העלפֿן דערביי דער פאָזעמקע זיך
פֿארשפּרײיטן, זיי עסן אױיף די געשמאקע יאנדע, פֿארדײיען אָבער נים די
קערנדלעך (די אמתע פֿרוכט), וארפֿן זי ארוים און פֿארזייען אזויארום די
פֿאָועמקע, |
די גרעסטע ראָלע אין דער פֿארמערונג. פֿון דער פאָועמקע שפילן. אָבער
די אָפּלױפֿער.

- װי מיינט איר, פֿונוואנען נעמט זיך דער נאמען פאָזעמקע, ערדיאגדע? צו האָט איר
נעועהן, װי עס וואקסן טרעסקאפֿקעס? צו דערקענט איר אין זיי די באשיידענע וואלדפאָזעמקע?
אין װאָס איז דער אונטערשייד ? מערקט זיך אױפֿן ביישפיל פֿון דער פּאָזעמקע די אינטערעסאנטע -
דערשיינונג אין לעבן פֿון די געוויקסן, זי פֿערמערן זיך אויף עטליכע אױפֿנים: דורך פֿרוכט
(דאָס איז די געשלעכטליבע פֿארמערונג), דורך אפּלױפֿער, דורך די צווייגן און קנאָספן פֿון
ווארצלשמאָם (ביי דעם מאיגלעקל); דורך אָפּועצער (מען זעצט אריין אין דער ערד יונגע צווייך
נעלעך), דורכן צווואוקס פֿון די װאָרצלען (ווען מען האקט אָפּ דעם שטאם), דאָם אי גום
קענטיג ביי א ליפע,

די מאלינע.

מאלינעס וואקסן אין
פֿײיכטעװעלדער אויף נידעריגע
קוסטעם, די יונגע צווייגן זיינען -
באזעצט מיט קליינע שטעכ-

די מאלינע,

לקעם, די בלעט ער זיינען 4) די בליהונג אין לענגשניט
צונױפֿגעשטעלט פֿון עטליכע ס) די פֿרוכט אין לענגשניט
קלענערע. זי האבן די פֿאָרמע פון קרעפעלין גלייטפ, פ. ד. באָטאַג. אונטערריכט""

פֿון אן איי, ביי די ברענעס פאַרלאג צסמנטסים - .2 אין לימציג,

-- 86 --

זיינען זי געציינט, דער ווייכער בלאטפלאך איז געקנייטשט צװוישן די אָדערן,
פֿונאונטן איז ער װי מיט א ווייסן פֿילץ באַדעקט,

די מאלינע בליהט אין יון מים קליינע ווייסע בלומען. די פֿרוכט
באשטיימ פֿון אפֿולע קליינע זאפֿטינע יאנדעלעך מיט א הארטן קערנדל אין
יעדער פֿון זיי, אזוי װי ביי דער פאָזעמקע, װזעלפֿן דאָ די פֿױגלעך פֿאר-
שפרייטן דעם געוויקס, ווייל זי ווארפֿן ארויס די האַרטע קערנדלעך,

פֿון מאליגעס מאכט מען די געשמאקסטע אייננעמאכמסן און זאפֿטן,
מען באנוצט זיי אויך װי א רפואה קעגן פֿאַרקילונג,

ברוקנעס און שווארצע יאנדעס,

ברוקנעם און שווארצע יאנדעס זיינען אױך מיטנלידער פֿון דער
גרויסער לעבננעמיינשאפֿט, דעם וואלד, אָפֿטמאָל וואקסן זיי נאָהענט איינע
לעבן די אנדערע. זיי וואקסן זיך געדיכט פֿונאנדער אין ליכטיגע וועלדער,
ביידע געוויקסן זיינען קליינע קוסטעם. די ברוקנע. איז פֿאר אונז שוין דער
מיט אינטערעסאנט, װאָס זי איז כמעט דער איינצינער בלעטערגעוויקס אין
אונזערע לענדער, וועלכער פֿארלירט ניט אום ווינטער זיינע נגרינע בלעטער;
פרובט אָפּשארן דעם שניי, װעט איר געפֿינען די ברוקנע מיט אירע קליינע
הארטע און גלאנצינע בלעמער, זיי זיינען אַזױ װי מיט לאַק באדעקמ, אזא

ברוקנע שווארצע יאַגדע,
פון ו.קרעמעלינס לייטם, פ, ד, ביאָלאָג, אונטערריכט ' פארל. נסממטסע! -6 . אין לייפציג,

-- 88 --

בלאט דעמפֿט אויס ווייניג וואסער און קען אויסשטיין דעם גרעסטן פֿראָסט,
אָטדי רויטע יאנדע איז אייך געווים נוט באקאנט,

די שווארצע יאנדע האָט דינע בלעטער, זי פֿארלירט זיי אין הארבסט,
דער דינער שטאם איז גרין און גיט אָפּלױפֿער, זי נוימינט זיך אין פֿייכט-
קייט, די צווייגלעך און דער שטאם האבן קליינע רינעס, װאָס דורך זי
רינט אראָפּ די רעננוואסער פֿון די בלעטער צום װאָרצל,

ביידע געוויקסן בליהען אין מאי, און די בלומען האָבן די פֿאָרמע ֿו
ראָזליכע גלעקעלעך,

אפֿולע וואלדפֿױגל שפייזן זיך מיט די געשמאקע יאגדעם און העלפֿן זיי
פֿארשפרייטן (וויאזוי ?), דער מענש איז אױך א גרויסער בעלן אױף די
יאגדעם,

דא זיינען אָנגעוויזן נאָר ווייניג געוויקסן, וועלכע וואקסן אין שאָטן פֿון
+- וואלד, זייער צאָל איז |אָבער זעהר נרוים און איז ניט נלייך אין יעדער
געננט,

וועלכע געוויקסן איז אייך אויסגעקומען אָנצוטרעפֿן אין די וועלדער פֿון אייער געגנט?
צו זיינען דאָס געווען בוימלעך, קוסטעס, אָדער גראָזיגע געװויקסן? איר האָט אפשר באמערקט
וועלכעניטאיז אינטערעסאנטע דערשיינונגען אין זייער לעבן: אין דעם שטיינער, ויאזוי זי
פֿארמערן זיך, באשטויבן זיך, פֿארהיטן זיך פֿון איבעריגע פֿײיכטקײם און ציהען זיך צו דער זון?
די נאטור איז אזוי רייך און פֿארשײידן אין יעדער לאנד, אז יעדער אױפֿמערקזאמער באאָבאכטער
קען באמערקן א נייע און אינטערעסאנטע דערשיינונג און דורכדעם רייכער מאַכן דעם אוצר פֿון
מענשליכן וויסן, | | |

אין נאָדלוואלד,.
די סאָסנע,

שטיל איז אין א סאָסנאָוון וואלד, און ווייך טרעט דער פֿום אויף די
אראָפּגעפֿאלענע נאָדלען, אױפֿן גרינעם מאָך, די אלטע סאָסנעס שטייען, וי
| גלייכע, ריזיגע זיילן; זיער קאָרע איז רויטליכברוין, אױפֿן אונטערשטן טייל
פֿון שטאם איז זי טונקל, הארט, צעפלאצט, שופיג, אויבן איז זי העל, און
עס שיילן זיך פֿון איר אֶפ דינע רויטליכע חייטעלעך, די צווייגן זיינען
שטארק און הויך, ערגעץ ווייט און הויך אױפֿן בלויען הימל זעהט זיך זייער
שיינער געפֿלעכט, בעַת א װינט, וויגן זיך שטיל די הויכע זיילן, אָבער די
סאָסנע שטייט פֿעסט, דער גרעסטער שטורעמווינט קען זי ניט אנידערווארפֿן,
מיף אין אונטערנרונט אנקערט זיך איין איר לאנגער הױיפּטװאָרצל און ברייט

== 84 --

פֿארשפרייט זי ארום זיך אין באָדן די גרױיטע צאָל זייטינע װאָרצלען,
שטארקע און נראָבע, וי קאנאטן, | י |

אויף זיי האלט זיך דער מעכטינער בוים, ער דערגרייכט ביז 80--40
מעטר אין דער הויך, ביז 3--4 מעמר אין ארומנעם,
| = אנשטאָט בלעמער האָט די סאָסנע לאַנגע, הארטע, גרינע נאָדלען
זי זיצן פּאָרװײז אויף די צווייגן און לעבן 9--3 יאר, די אלטע נאָרלען
פֿאלן אראָפּ ביסלעכווייז דעם גאנצן יאָר, ניט נאָר אין. הארבסט,, װי ביי די
בלעטערבוימער, דערפֿאַר איז די סאָסנע אייביג גרין, אירע נאָדלען זיינען
באדעקט מיט א הארטער הייטל און שטארבן ניט אָפּ פֿון קעלט אין די
גרעסטע פֿרעסט, אלע פֿריהלינג באנייט זיך די סאָסנע מיט פֿרישע נאָדלען,
זי אנמוויקלען זיך אױפֿן שפיץ פֿון אירע צוויינן, די יונגע נאָדלען זיינען
פֿונאָנהײב באדעקט מיט דינע ברינליכע שופן און מיט זלבערװייסע
בלעטעלעך, אזוי וי ווייסע ליכטלעך, ווייזן אויס די שפּראָצן אױף די צווייגן
אין פֿריהלינג, שפּעטער פֿאלן די שופן און די שוצבלעטער אראָפ,

אין א סאָסנאָוון וואלד פֿילט זיך אלעמאָל א באַװנדערער געשמאקער

און שטארקער רִיז, א סאָסנעריח, דער שטאם און די נאָדלען זיינען רייך
מיט קלאָרע קלעפיגע פעך, װאָס רינט ארוים דורך די קלענסטע שפעלטעלעך
אין קאָרע, די טראָפּנס האלטן זיך אױפֿן שטאם און אױף די צווייגן, װי
פֿארנליווערטע טרערן. | |
| = אויף דער ערד אונטער די בוימער וואלנערן זיך קליינע ברויגע סעטקעס
מיט האָלציגע שופן, דאָס איז די פֿרוכט פֿון דער סאָסנע. אין בוזים
פֿון איטלעכן שופ לינן צוויי זאָמען, יעדער מיט א דינעם פֿליגל אָדער ועגל,
פֿון דעם קליינעם קערנדל וואקסט דאָס אױים דער מעכטיגער בוים,

א סאָסנע וואקסט פאמעליך, און יונגע בוימער, װאָס האָבן אין דער הויך
8--4 מעמר, זיינען שוין אלט עטליכע צעהנדליג יאָר, אירע צווייגן וואקסן
רינגענווייז ארום שטאם, איטלעכן יאָר קומט צו א נייער רינג; װיפֿל רינגען, -
אזױפֿיל יֹאָר איז אלט די סאָסנע; די אונטערשמע צווייגן זיינען לאנג, די
אויבערשטע קירצער; װאָס העכער די סאָסגע וואקסט אוים, אלץ װייניגער
קומט צו די זון צו די אונטערשטע צווייגן, הייבן זי אָן צו דארן, שטארבן אפ
און פֿאלן אראָפּ פֿון שטאם, מיטדערצייט בלייבט פֿון די אונטערשטע צווייגן
קיין זכר ניט, די סאָסנע ציהט זיך אויס, װי א גלייכער זייל, און די בוייטע
קרוין אינדערהייך באָדט זיך אין שיין פֿון דער זון, |

סאָמנעם, וועלכע וואקסן אױפֿן דאנד פֿון וואלד אָדער אױפֿן פֿרײען
פֿעלד, האָבן אן אנדער אויסזעהן,. די אונטערשטע צווייגן באקומען אויך -
גענוג ליכטיקייט, זיי שטארבן ניט אָפּ און ציהען זיך אוים אינדערברייט,
(אָפֿטמאָל באמערקט זיך נאָך, אז די צווייגן זיינען גרעסער און מעכטיגער

די סאָסגע,

פון ,עקרעפעלין, לייטפ, פ. ד. באָטאנ. אונטערריכט , פֿארל, צסמטגוסע! 6 .8 אין לייפציג,

אין דרום-זייט, מיט װאָס דערקלערט זיך דאָס?) אזוינע אלטע סאָסנעס, מיט
גרעסערע צווייגן צו דרום געווענדט, זיינען ווענווייזער פֿאר מענשן אין די
געדיכטע וועלדער פֿון ווייטן צפון, אין מאי הייבט אָן די סאָסנע צו בליהען,
זי האָט אויך צוויי מינים בליהונג, ווייבליכע און מענליכע, ביידע מינים
אויף איין בוים, זי איז, הייסט דאָס, איינהויזיג, ‏ דער ווינט איז דאָ אויך
דער באשטויבער, די בליהונג איז זעהר אינפֿאך, די שטויבבלומען זיינען
צוזאמענגעקליבן אין קליינע סעסקעם, זיי זיינען זעהר רייך מיט שטױב,
דער װוינט צעווייט דעם שטויב אין אלע זייטן (אין פּאָלק זאָנט מען: געס
רעגנט מיט שוועבל6) און פֿארטראָגט אים אויך אויף די ווייבליכע סעסקעם,
די זאָטקנאָספן זיינען נִיט באהאלטן אין קיין שייד, זי לינן צו צוויי נאקעטע
אין בוזים פֿון יעדער שופּ אין דער סעסקע,

נאָך דער באפֿרוכפערונג, פֿארקלעפן זיך די שופן פֿון דער סעסקע מיט
פעך און פֿארמאכן זיך; פֿריהער איז זי גרין און ווייך, דערנאָך ווערט זי
ברוין און האָלציג, די זאָט ווערט פֿאַרטיג אױפֿן צווייטן יאָר, אָבער די סעסקע +
עפֿנט אירע אויסגעטריקנטע שופן אין די ערשטע טעג פֿון פֿריהלינג אױפֿן

2 86

דריטן יאָר, ‏ דאן שיטן זיך ארוים און פֿארזייען זיך די קליינע באפֿליגלטע
זאָמען, - דער װינט כאפט זיי אונטער און פֿארטראָנט זיי אין אלע זיימן;
טויזנטער זאָמען קומען אום; אפֿולע צעפיקן פֿױגלעך, עסן אויף װעווערקעם, -
אָבער נאָך טויזנטער גייען אויף, און אזוי פארשפרייטן זיך סאָסנאווע וועלרער
-איבער דעם ברייטן פֿלאַך פֿון דער עוד, |

די סאָסנע באגענוננט זיך מיטן אָרעמסטן באָדן, זי פֿארשפּרײט
זיך אפֿילו אויף א שימיגן זאמד. דערמאָנט זיך וענן אירע װאָרצלען, װעט
יאיר . פֿארשטיין, וויאזוי זי קען זיך האלטן אין אַזא באָדן, אירע נאָדלען
דעמפֿן אוים ווייניג וואסער און פֿארהאלטן ניט קיין רעגנטראָפּנם, װעלכע
מריפֿן אראָפ אױף דער ערד צו די זױגװאָרצלען. די נאָדלען, װאָט פֿאלן
אראָפ פֿון די בוימער, װערן צעפֿױלט און שאפֿן הומום; אזוי מיסטינט דער
סאָסנאָװער וואלד אליין דעם באָדן און מאכט אים פֿרוכפֿערדיג.

א יונגער סאָסנאװער וואלד איז אזוי געדיכט און ציהט פֿון באָדן אזוי"
פֿיל יניקה, אז קיין אנדערע פֿלאנצן קענען דאָ ניט וואקסן; שפעטער, אַז
דער וואלד װוערט עלטער, ווערט ער שיטערער, א טייל בױמער שטארבט
אָפּ אי דער עגנשאפֿט, און דעמאָלט הייבט זיך אָן א נייער לעבן. אויף
דער ערד באװייזט זיך גראָז, מאָך; עם וואקסן אױס קוסטעס און נידעריגע
בוימער, א נוסבוים, אַן אסינע און אנדערע. פֿריהער באווייזן זיי זיך אױפֿן
ראנד פֿון וואלד, דערנאך פֿארקלייבן זיי זיך טיפֿער, און צוזאמען מיט זי
פֿארשפּרײיטן זיך אלערליי געויקסן, װאָס וואקסן אין שאָטן,

די סאָסנע האָט פֿארן מענשן דעם גרעסטן באַטײט, פֿון אירע הויכע
שטאמען מאכט מען מאסטן אויף שיפֿן, סאָסנע האלץ איז אויך אן אויס-
געצייכנטער מאטעריאל פֿאר מעבל, צום הייצן און בויען, פֿון יונגע סאָסנעס
מאכט מען פאַקפאפיר און טאקטור (פאפּירװאָלץ), פֿון די פעך באקומט
מען קאַליפֿאָניע, טערפענטין, סמאָלע די קאָרע ; באנוצט מען צו גארבן
לעדער.

ווער שעדיגט די סאָסנע? אױף דער קאָרע באזעצט זיך דער
זשוק, דער דרוקער, זיינע לאַרװעס פֿרעסן דאָס האָלץ: נאָכמער שאָדן מאכט +
אָן אין סאָסנאָוון וואלד דער ס אָ סגע שפּינער, דאָס אין א רױטליכער
פֿלאטערל מיט א רוימן באנד און א וייסו פֿלעק אױף די פֿאָדערשטע ‏
! פֿלינלען; זיין געפֿלעקטע אשגרויע רויפ איז געדיכט באוואקסן מיט רויטליכע

האָר; זי װינטערט איבער אויף דער ערד אין מאָך; אין פֿריהלינג קריכט זי
ארויף אױפֿן שטאם און פֿרעסט אָפּ די נאָדלען, פֿיל בוימער קומען אום פֿון
איר,. מען פֿארהיט דעם בוים דערמיט, װאָס מען טוט אָן אױפֿן שטאם
קלעפיגע רינגען, און די רױפּ בלייבט אין זי שטעקן, בעת זי קריכט אין
פֿריהלינג אױפֿן שטאם, |

דער סאָסגעשפינער,

פון ,, מיינהאלדס טירבילדער', פארל. סטתת86 6 6(סגמנסזע .6 .0 אין דרעזדען.

ידעם מענשן איז שווער בייצוקומען די קליינע, שערליכע באשעפֿענישן,
איבערהויפט די, װאָס באזעצן זיך הויך אויף די צוויינן. פֿלעדערמײז, פֿױנל
און אינזעקטן (ליבעלעס, לױפֿושוקעס) עסן אויף די רויפן מאַסנװײז און
פֿארהיטן אויף אזאַ אופֿן דעס ואלד. ‏ . / | :

די יאָדלע (ענלע) '

אין א יאָדלאָוון וואלד איז נאָך שטילער און טונקעלער, וי אין א
סאָסנאָוון. ‏ די יאָדלע קען ניט וואקסן אויף קיין זאמדיגן באָדן, איר הויפט-
װאָרצל איז קורץ, די זייטינע װאָרצלען צעשפרייטן זיך אין אויבערשטן שיכט
פֿון באָדן, אין א שיטיגן גרונט קען זי זיך דערפֿאר נים איינווארצלען, מיט
-אזוינע װאָרצלען איז איר אויך שווער אויסצוהאלטן א גרויסן שטורעמווינט,
ער רייסט זי אויס מיט די װאָרצלען און ווארפֿט זי אנידער אויף דער ערד,

וואונדערליך שיין איז די פֿאָרמע פֿון דער יאָדלע. וי א הויכע גרינע
פיראמידע, חייבט זי זיך אויף פֿון דער ערד, דער שארפֿער שפיץ און די
אויבערשטע צווייגן, װאָס װוערן אויבן אלץ קירצער, פֿארשטעלן ניט די זון
פֿון די גרויסע אונטערשמע. צווייגן, דערפֿאר בלייבן זיי וואקסן אפֿילו בי
די עלטסטע בוימער, לאָז זיך אראָפּ ביז צו דער ערד, פֿארשטעלן זי ארום

די עגלע,

1) א צווייג מיט שמויבגעבלימעף ‏ - |
2) דער שפיץ פֿון א צווייגעלע מיט א סעסקעלע פֿון פֿרונטבליהונג; פֿון אויבן, קערנדלעך מיט
פֿליגעלעך און אָהן א פֿלינל,
3 א פֿארטיגע סעסקע | -ו
4) און איבער איר) א שופעלע פֿון א סעסקע, וי זי ווייזט אוים פֿונאױסן און פֿונאינװײניג
מיט א פֿאָר געפֿליגלטע קערנדלעך און מיט ערטער פֿאר קערנדלעך,

א
גששימאק:אר יז האר יד

9

דער װײיכנאָרלער,

1) א צווייגל מיט איין פֿארלענגערמן און מיט אפֿולע פֿארקירצמע שפּראָצן און מיט א שפּראָץ,
וואס איז דורכגעוואקסן דורך א סעסקע (48 .
2) א צווייג מיט שטויב (ש) און פֿרוכטנעבלימען (0
ט) א פֿארטיגע סעסקע. | |

= 40 --

און ארום און לאָזן ניט צו קיין שטראלן צום באָדן, דערפֿאר איז ער אַלעמאָל
פֿײכט און הויל, ווייל דאָ איז שוין צו פֿינסטעױ אפֿילו פֿאר געוויקסן, װאָס
ליבן שאָטן, דער יאָדלאָװוער וואלד איז אויך זעהר אָרעם מיט קליינע
בוימלעך און קוסטעס,

די אָדלץ האָט קורצע נאָדלען, װאָס זיצן איינציגווייז אױף די צווייגן,
אירע סעסקעס זיינען לעננער און די העלברוינע שופן ווייכער, װוי ביי דער
סאָסנאװער סעסקע, . זיי װערן פֿארטיג אין איין זומער, ווינטערן איבער
אױפֿן בוים און פֿארזײען זייער געפֿליגלטע זאָט אי מאַרט,

| פֿון די איבערינע נאָדלבױמער זיינען כאוואוסט דער ווייכגאדלער אָדער

דער לע רכ בוים און דער איידעלער ט ענענבוים,

דער ל ער כ בוים איז דער איינציגער נאָדלבוים, װאָס ווינטער פֿארלירט
ער זיינע נאָדלען. זיין האָלץ איז שטארק און דױערהאַפֿטיג, װי דעמבאָווע,
דעריבער בויט מען פֿון אים שיפֿן, פֿון זיין פעך באקומט זיך דער בעסטער
טערפענטין,

דער איידעלער טענענבוים איז זעהר ענליך צו דער אָרלע, זיינע
! נאָדלען זיינען פֿונאונטן ווייסליך,

דאָס האָלץ פֿון א יאָדלע און א טענענבוים איז ניט איבעריגט שמארק
און פֿױלט גיך, עם שפאלט זיך אָבער זעהר נוינג, מען מאכט פֿון אים
פאפיר, נאָך מער װערט פארנוצט וי ברענהאָלץ. דאָס האָלץ פֿון דעם
איידעלן טענענבוים האָט א גוטן אָפקלאנג (רעואָנאנם), דערפֿאר מאכט
מען פֿון אים מוזיקאלישע אינסטרומענטן,. (פידלען א, א, וו

נאָדלװעלדער זיינען שטילער, וי בלעטערוועלדער, אין א בלעטער-
וואלד איז דאָ. מער פֿױגלעך; דאָ האָבן זי מער באהעלטענישן זיך צו
נעסטלען, דאָ געפֿינען זי מער שפייז, ווייל אויף אפֿולע פֿון די קלענערע
בוימער און קוסטעס וואקסן יאנדעס; אין פֿריהלינג פֿארהילכן די פֿױגלעך מיט
זייער זינגען דעם גאנצן בלעטערוואלד, אין אַ סאָסנאָוון וואלד איז שטילער,
און גאָר שטיל איז אין א יאדלאָוון וואלד, וואו קיין אונטערוואלד איז כמעט
וי גאָר ניטאָ. ‏ .

מיט וועלכע וועלדער איז רייך די געגנט, וואו איר וואוינט? צו איז
אייך אויסנעקומען צו זיין ווינטער אין וואלד? צו האָט איר ווען נעקליבן
סעסקעס און געפרובט ארויסנעמען די ואָט?

דער וואלד און זיין ראָלע אין דער נאטור,

די וועלדער שפילן די נרעסטע ראָלע אין לעבן פֿון דער גאנצער גאטור,
לכתחילה איז דאָס ניט קענטיג, אבער אױפֿמערקזאמע און לאנניאָריגע בא-

== 44 --

אָבאכטונגען האָבן דאָס באוויון. דערהויפט פֿילט זיך דער גרויסער באמייט
פֿון די װעלדער בעת מען פֿארנלײכט א וואלדיגע לאנד מיט ניט קיין
וואלדיגער, אָדער בעת מען זעהט, װי עס בייט זיך א לאנד, בשעת מען
| האקט אויס אירע וועלדער, | |
לאָמיר פרובן זיך קלאָרמאכן דעם באמייט פֿון ואלד אין דער
נאמור,
די בוימער ציהען אריין אין זיך גרויסע מאסן קוילנזויערן גאז פֿון דער

לופֿט און לאָזן ארוים גרויסע מאסן זױיערשטאָף, דערמאָנט זיך װענן דער /

ווירקונג פֿון ביידע נאזן און שאצט אליין אָפּ דעם באטייט פֿון דער דאָזיגער
דערשיינונג,
| דער גרעסטער שטורעמווינט האלט זיך אָפּ ביים וואלד, װי ביי א גרויסער

וואנט, זיין צעשטערנדיגער כּוח װערט דעריבער אין א וואלדיגער געגנט
שוואכער, וי אין אן אָפֿענער, .

דער וואלד מאכט פֿייכט די לופֿט. פֿון דער טיפֿעניש פֿון דער
ערד ציהען די װאָרצלען דאָס וואסער און דעמפֿן עם אוים אינדערלופֿטן דורך |
די בלעטער, אין וואלרינע נעגנטן ליידט מען דערפֿאַר ניט אװפֿיל אין א
טריקעניש, |

ד ער וואלד האל איין די פֿייכטקייט פֿון באָדן, די
פֿײיכטע ערד װערט ניט אױגעטריקנט, ווייל די בלעטער פֿארשטעלן די
שטראלן פֿון דער זון, ‏ אין א גוסרענן צעקלאפן זיך די רעננטראָפּנס, טריפֿן
אראָפּ פאמעליך פֿון די בלעטער, און די ערד זויגט זיך אָן מיט זיי, ‏ אין אן.
! אָפֿענער ניטוואלדיגער געגנט ניסט זיך אראָפּ דאָס רעגנוואסער אין די
נידעריגע ערטער,. און די ערד באוייזט ניט איינצוזאפּן דאס וואסער,

אין וואלדיגע געגנטן װערט די ערד אין פֿריהלינג ניט אװי שטארק
פֿארפֿלײצט פֿון טייכן און שטראמען; אייז און שניי צענייען אין שאָטן פֿון
די וועלדער פאמעליך און גיסן זיך ביסלעכווייז אין די מייכן אריין; זומער
ווידער ווערן די טייכן אין א ואלדיגער געגנט ניט אי שטארק אױס-.
| געטריקנט, װייַל דער וואלד שפייזט זיי מיט וואסער דורך ינע שטילע
טייכלעך און קוואלן, וואלדיגע געגנטן זיַנען אױיך רייכער מיט חַיות און
פֿױגל, יי

דער וואלד און דער מענש,

אמאָל איז די ערד געווען באדעקט אויף טויזנטער מיילן -מיט געדיכטע
װעלדער דעם מענשן איז אָבער ענג געװאָרן, און ער האָט זיך גענומען
אויסהאקן דעם וואלד, אויף די אויסגעהאקטע ערטער האָט מען אויסגעבויט

= 484 --

שטעט, פארזייט פֿעלדער און סעדער אין אפֿולע ערטער האָט מען אָבער
געהאקט דעם וואלד אֶהן אויסרעכענונג, אפֿילו בעת עס האָט זיך גאָרניט
געפֿאָדערט, דאָס האָט געהאט פֿאר דעם מענשן די טרויערינסטע רעזולטאטן,
די טייכן האָבן אנגעהייבן פֿלאך צו ווערן, אין פֿריהלינג האָבן די געוויסערן
אָנגעהײבן פֿארפֿלײצן די פֿעלדער און צעשטערן די ארבעט פֿון מענשן.
פֿרוכפּערדיגע ערטער זיינען אָרעם געװאָרן צוליב זומערדיגע טריקענישן.
װאָס ווייטער איז אלץ געװאָרן װייניגער האָלץ צום הייצן, בויען א. א. װ,
דאן איז דער מענש צום שכל נעקומען און האָט אנגעהייבן שאגעווען און
|היטן דעם וואלד,

עס האָט זיך אנטוויקלט א גאנצע ויסנשאפֿט, װי צו פֿארהיטן וועלדער
און װי זיי צו פֿארמערן,

אין באזונדערע וואלדשולן און | ואלדסטאנציעם קלייבט מען צוזאמען
זאָט פֿון פֿארשײדענע בוימער, מען פֿארזײט זיי אויף צעאקערטע ערד. וען
זי גייען אויף און דערגרייכן א געוויסע הויך און שטארקייט, זעצט מען זי
איבער אין וואלד, דערביי פרובט מען אוים, פֿון װאָספֿאר א ואָט עס
גייען אויף בעסערע בוימער, אוױיף װאָספֿאַר א באָדן און ביי ועלכע
באדינגונגען, |

קיגסטליך פֿארזײטע וועלדער דערקענט מען נאָך די גלייכע שורות פֿון
די בוימער,

אָבער נאָכמער פֿארלאָזט מען זיך אויף די נאטירליכע זייער, אױפֿן
ווינט און אויף די בוימער אליין; דער מענש העלפֿט גאר צו דער נאטור,
ער האקט אס די. אלטע. בוימער, עס זאָל בלייבן מערער אָרט פֿאר די
- יונגע, ער לאָזט איבער בוימער, װאָס קענען נעבן גוטע זאָט. אזא בים
ווערט מיטדערצייט די מוטער פֿון א נאנצן יונגן וואלד,

ווען דער יונגער וואלד וואקסט אונטער, װעױן װידער אויסגעהאקט אלטע
בוימער, כדי יונגע זאָלן באקומען מער אָרט אין באָדן און ליכטיקייט, אָבער
מען טוט דאָס פֿאָרזיכטיג, די יונגע זאָלן ניט בלייבן אָהן א שוץ, בעת דער
יונגער וואלד ווערט נאָך שטארקער, האקט מען ווידער אויס אלטע בוימער,
און אזוי ווערט דער אלטער וואלד פֿארביטן דורך א יונגן, דורך אזא פלאנמעסיגן
אויסחאקן געװוינט דער מענש אינצווייען: ער שאפֿט זיך דעם נויטינן האָלצ-
מאטעריאל און העלפֿט דעם וואוקם פֿון נייע יונגע וועלדער,

מען נעמט אויך אָן ענערנישע מיטלען צו פֿארהיטן די בױימער פֿון
שעדליבע אינזעקטן. מען טוט אָן אוף די שטאמען אין פֿריהלינג קלעפיגע
! רינגען, מיט פֿײיער און רויך הַרגֶעט מען אוים די שעדליבע פֿלאטערלעך; מען
האקט אויס די געפֿעלערטע בוימער און מען פֿארברענט זייער צעווערימטע
קאָרע, מען שיצט אלע פֿױגל און חיות, ווֹאָס שפייזן זיך נ מיט די שעדליכע

-- 44 --

אינזעקטן, - דערמאָנט זיך וועגן דעם לעבן פֿון א פיקהאָלץ, װעגן דער
פֿלעדערמױז, |

די קוקאַוקע.

די קוקאווקע פֿארחיט דעם וואלד, זי איז זיין בעסטער פֿרײנט, -

איר איינציגע שפיין זיינען אינזעקטן, דערחויפט די האָריגע פֿרעסערס,
די רויפן פֿון דעם סאָסנעשפינער און פֿון אנדערע שעדליכע פֿלאטערלעך,
זייערע שטעכעדינע האָר שרעקן אָפּ אפֿולע פֿױגלעך, פֿאר דער קוקאווקע איז
דאָס אָבער קיין בראק ניט, זי ווערט ניט מיד, ארומפֿליהענדיג דעם לאנגן
פֿריהלינג און זומערטאָג פֿון איין בוים צום אנדערן; מיט איר שפיציגן, א"
ביסל אַיינגעבױגענעם שנאָבל, נעמט זי אראָפּ די רויפן פֿון די צווייגן און
די בלעמער,

די קוקאווקע,

װער װיים ניט ווענן דער קוקאווקע? ועמען איז ניט אויסגעקומען צו
הערן, וי זי רופֿט אין פֿריהלינג; קויקו, קויקו. זי קערט זיך אום פֿון די
ווארעמע לענדער אין אנהייב מאי, זי איז גרוים, װי א טויב, אירע פֿעדערן
זיינען ווייס און גרוי, אין שווארצע שמרײפֿן, די פֿינגער פֿון די פֿים זיינען
זעחר באוועגליך, איינעם פֿון די דריי פֿאָדערשטע פֿינגער קען זי א קער מאָן
אוױיפֿהינטן און אויף אזא אופֿן בעסער ארומכאפן א צווייג,

זוכנדיג שפייז, קומט איר אויס שטענדיג ארומצופֿליהען און צו בייטן

= 44

דעם אָרט; דערמיט, קען זיין, דערקלערט זיך, װאָס זי לעבט און פֿירט זיך
נאָר אנדערס, װי די איבעריגע פֿױגל אין וואלד, די קוקאווקע בוט ניט קיין
נעסט און בריהט ניט אויס אליין אירע אייער, זי זױגט זיי אין פֿר ע מדע
נעסטן, אירע אייער זיינען זעהר קליין און האָבן ניט קיין שטענדיגע פֿארב;
| דערפֿאַר דערקענט זיי ניט די פֿרעמדע פֿױגעלע, בעת זי געפֿינט זי אין איר
נעסט, און בריהט זיי אוים צוואמען מיט אירע אייגענע; באמערקט אבער
די פֿױגעלע א פֿרעמדע איי, פֿארלאָזט זי איר אלטן נעסט,; |

די קוקאווקע לייגט ביז 20 אײער; אנדערע פֿױגל ליינן ניט אװפֿיל,
ווייל זי האָבן ניט די מענליכקייט אױסצוהאָדעװען און אָנצוקאָרמענען אװפֿיל
קינדעל. די קוקאווקע איז אָבער פֿרײ פֿון אזאַ זאָרג,. אָפֿט ליינט זי איר
איי אין די געסטן פֿון נאָר קליינע פֿױגעלעך, אויב דער נעסט איז צו קליין,
און זי קען זיך ניט זעצן אין אים, לייגט זי די איי אױפֿן גראז און טראָנט
עס מיטן שנאָבל אין נעסט אריין, ווען די יונגע קוקאווקע פיקט זיך אױס +
פֿון איי, ווערט זי גלייך קענטיג צװישן אירע צופֿעלינע שוועסטער אין געסט,
אָבער די פֿרעמדע פֿױגעלע האָדעװעט און קאָרמעט זי מיט דערזעלביגער
צערטליכקייט, װוי אירע אייגענע קינדער, |

די קליינע קוקאווקע איז א גרויסע פֿרעסערקע, פֿארנעמט א ברייטן
אָרט און ווארפֿט אָפֿטמאָל ארוים פֿון נעסט די איבערינע פֿױגעלעך.

בעת עס וואקסן אוים ביי איר די פֿליגלען, פֿארלאָוט זי דעם נעסט
און הויבט אָן צו לעבן אזוי װי אירע עלטערן. |
| וועלכע וואלדפֿױגל זיינען אייך נאך באקאנט? דערמאָנט זיך װעגן

דעם מײזאָדלער, וועגן דער סאָװוע און זייער לעבן אין וואלד, -

די יאשטשערקע אָדער די עגדעש.

אױפֿן באָדן פֿון וואלד אין גראָז און אין מאָך טרעפֿן זיך קריכיגע חיות,
יאשטשערקעס און שלאנגען,. אזיווי איין מין שלאנגען פֿון אונזערע געגנטן
איז ניפֿטיג, שרעקט זיך דער מענש און האסט אלע קריכיגע חיות, אינדער"
אמתן אָבער, איז דאָס רוב פֿון זי ניט ניפֿטיג און ניט שעדליך, אזי,
למשל, האָט די קליינע פֿלינקע יאשטשערקע א גרויסן באַטײט פֿאַרן וואלד,
ווייל זי שפייזט זיך מיט פֿלאטערלעך, זשוקעס, לארוועס, שנעקעם, װאָם שעדיגן
אזוי שטארק די בוימער, זעהן קען מען זי אױפֿן ראנד פֿון וואלד אין א
זוניגן טאָג. זי לינט אויף דער ערד און באָדט זיך אין די שטראלן פֿון דער
זון, די זון איז איר לעבן, אױפֿן זון איז זי מונטער, רירעוודיג; אין א קילן .
ניטזוניגן טאָג װערט זי שלאף, באוועגט זיך ווייניג, ‏ ביי א מענשן, א מילכ-
זוינינע חיה, א פֿױגל, איז די בלוט און דער גאנצער קערפער אינוייניג

6 48 --

שטענדיג ווארעם אפֿילו ווינטער, און זי זיינען צוגעדעקט מיט האָר אָדער. -
פֿעדערן, כדי די חויט זאָל זיך ניט אָפּקילן, ביי דער יאשטשערקע אָבער דער-
ווארעמט זיך די בלוט און דער גאנצער גוף אינווייניג גאָר ווייניג פֿון זיך
אליין, אלץ ווענדט זיך פֿון דער זון, ווארעמט די זון, דערווארעמט זיך ביי
דער זיהעלע די בלוט און הויבט אָן ניכער צו פֿליסן, די יאשטשערקע ווערט
לעבעדיגער,. ווארעמט די זון ניט, קילט זי זיך אָפּ און װערט שלאף, ניט
באוועגליך, דערמאָנט זיך, או דיזעלבינע דערשיינונג האָבן מיר שוין געקענט
באמערקן ביי א פֿראָש, דערפֿאר איז דער נוף ביי דער יאשטשערקע אויך
ניט צוגעדעקט מיט קיין ווארעמען פעלצל, נייערט מיט א שופינער הויט, װאָס.
זי בייט עטליכע מאָל דורכן זומער,. |
ווינטער ליגט זי א פֿארגליווערטע אין דער ערד און אין פֿריהלינג כאפט זי
זיך אויף, זי ליינט קליינע אייער מיט א לעדערדיגן שאָלעכץ אין דער ערד
און זאָרגט שוין מער ניט וועגן זײי; ווען די ערד דערווארעמט זיך, בריהען
זיך די איער אליין אוים, װוױנאָר די יונגע יאשטשערקעס גייען פֿון אי
ארויס, הויבן זי אָן צו לעבן זעלבשטענדיג, וי זייער מוטער,
די יאשטשערקע האָט א לענגליכן גוף, פֿונאױבן איז ער פלאציג,. די
שופיגע הוט האָט א ברוינליכע פֿארב מיט טונקעלע שטרײפֿן אױפֿן רוקן און
אויף די זייטן,, אין פֿריהלינג איז ביי דעם. מאנעלע דער רוקן גרינליך, די פֿארב
איז צונעפאסט צו דער פֿארב פֿון דער ערד און פֿון גראָז. דאָס איז א שוצפֿארב,
מיט איר פֿארב און מיט איר פֿלינקן אנטלױפֿן ראטעוועט זי זיך פֿון אירע
שונאים, פֿון רױבפֿױגל, שלאנגען און אנדערע,
זי שפייזט זיך מיט אינזעקטן, זי באמערקט זי נאָר, בעת זיי באוועגן.
זיך, זי שליננט אראפ אינגאנצן זשוקעס, פֿלאטערלעך און שנעקעס, ווייל מיט
אירע קלייגע און שוואכע ציינער אױף די מױלביינער און אױפֿן נומען קען
זי מער ניט װי פֿארהאלטן און צעקוועטשן איר רויב, אבער ניט צעקייען,
|דער לאנגער צונג איו אױפֿן שפיץ געשפּאָלטן, מיט אים דערטאפט זי אלצ-
דינג ארום זיך, דאָס איז איר ט אַ פ אָ רג אן,. מיט אים טרינקט זי, באַנעצנדיג
אים מיט טוי אָדער איינטונקענדיג אין וואסער. זי האָט ניט קיין אױיער-
מושלען, אָבער זי הערט גוט, אױפֿן קאָפּ זעהען זיך די הייטלעך, מיט וועלכע
די אויערן זיינען פֿארצױגן, אירע קורצע און שוואכע פֿים זיינען אזוי גע-
שטעלט, אז זיי קומען ארוים אביסל אָנאזייט; אויף. אזינע פֿים קען זיך
ניט האלטן דער גוף, און מיט זיי איז שווער צו לױפֿן, דער בויך לינט ביי
דער יאשטשערקע אויף דער ערד, זי שפארט זיך אָן מיטן בויך, מיט די פֿיס
און מיטן עק אָן דער ערד און באווענט זיך פלינק, קרימענדיג און שלעגנלענדיג
דעם גאנצן גוף,
מערקווירדיג איז איר לאנגער עק. בעת מען כאפט אָן די יאשטשערקע |

= 46 --

פֿארן עק, און זי פֿילט זיך אין געפֿאר, ברעכט זיך דער עק אָפ, און זי
אנטלױפֿט, אָבער. דער עק וואקסט דערנאך ווידער אפ, |

די יאשטשערקע איז זעהר א קלוגע חיהעלע. וען מען זאָל זי אנכאפן
א לעבעדינע און האלטן אין א ט עראריום (א קעסטל מיט נלעזערנע
אָדער דואָטענע װענט, אױיסגעבעט מיט ערד און מאָך) געוואױנט זי זיך
צו צום מענשן, קוקט אוֹיף אים מיםט אירע גלאנציגע אױינן און עסט פֿון
זיין האנט אינזעקטן און ווערים, |

די ריננשלאנג אָדער רינגנאָטער, -
די רינגשלאנג טרעפֿט מען אין פֿייכטע וועלדער, אָפֿטמאָל אױפֿן ברענ
פֿון וואסער, וואו זי באהאלט זיך אין א געפֿאר, זי שווימט זעהר גוט,
| = צונױפֿגעדרײט אין א רינג (דערפֿון נעמט זיך איר נאָמען) ליגט זי
פֿױל און ווארעמט זיך אױפֿן זון,+ אויך ביי איר דערווארעמט זיך די בלוט,

יש א

ייט 8 י 04

22

לי

2

5 2
אי

7:202, 2266 רד

די ריננשלאנג און די צלמשלאנג,
| פון ,פראנקע-שמייל, רעאליענבוך", בד. 1, אויסנ. 8., פארלאנ זסממ גס -6 .ם איז ליימצינ און בערלין.

-- 4/ --

וי ביי דער יאשטשערקע, אוב די לופֿט ארום איז ווארעם, זי נױיטינט זיך
אויך ניט אין קיין ווארעמען צודעק. זי האָט א הארטע שופינע חויט, װאָס
זומער בייט זי זיך. זי באפֿרײט זיך פֿון דער אלטער הױט, זיך רייבנדיג אָן
שטיינער און קאָרע פֿון בוימער. סאיז אייך אפשר אויסנעקומען צו געפֿינען
אין וואלד א הוט פֿון א שלאננ?

די פֿארב פֿון איר גוף איז ניט אלעמאָל. גלייך, עס טרעפֿן זיך רינג-
שלאנגען מיט א גרויער, בלויליכער, שווארצער אָדער געפֿלעקטער הויט, אָבער
איטלעכן מאָל, איז איר פֿארב אזוי, אז זי לאָז זיך ניט שטארק אָפטיילן
פֿון דער ארומיגער סביבה. לוט איין סימן איז זי אָבער נרינג צו דערקענען:
זי האָט צוויי האלבקיילעכדיגע געלע פֿלעקן פֿון ביידע זייטן האלז. װען.
מען לערגט זיךְ אויס צו דערקענען ױ, פֿארשפּאָרט מען זיך צו דערשרעקו,
בעת מען דערזעהט זי אומגעריכטערהייט אויף דער ערד אָדער אין וואסער,
זי איז ניט גיפֿטיג און ניט שעדליך,

| אירע קליינע ציינער זיינען מערניט וי פֿאננציינער, איר צונג האָט צוויי

שמאלע שפיצן, װאָס זי האלט זיי ארויסגעשטעקט פֿון מױיל, דאָס אין איר
טאפאָרנאן און ניט קיין גיפֿטיגע שטעכערס, װי דאָם מיינען אומוויסנדיגע
מענשן,-

אירע אויגן האָבן ניט קיין לעפלען, זי זיינען באצוינן מיט א דורכזיכטיגע
הייטל, שמענדיג אָפֿן, אויסנעשטעלט און ג ניט באווענלך. זייער קוק שרעקט
אָפּ מענשן און חיות,

זי לויערט אוים פֿרעש, יאשטשערקעם, פֿיש אין וואסער, עפֿנט אויף
ברייט די מויל און שליננט זיי אראָפּ לעבעדינע, דערביי שפּרייטן זיך פֿונ-
אנדער די באווענליכע מױלביינער, נאָך אזא מאָלצײט לינט זי ניטבאוועגליך
און פֿאסט עטליכע טעג: סאיו דאָך ניט גרינג צו פֿארדײען אזא גרױסן -
ביסן,

קיין פֿים האָט זי ניט און דאָך באווענט זי זיך גאנץ גיך, זי שפארט
זיך אָן מיטן שופיגן נוף אָן דער ערד און רוקט זיך פֿאָרױס, שלענגלענדיג

זיך,
ט ווינטער ליגט זי א פֿארגליווערטע אין דער ערד און כאפּט זיך אויף אין
פֿריהלינג, װי די יאשטשערקע לייגט זי אירע אייער מימן לערערדיגן שאָלעכץ
אין דער ערד, און זיי בריהען זיך אליין אויס,

אין א טעראַריום געוואויגען זי זיך צום מענשן ניט צו, ‏ זײ עסן ווייניג
און באהאלטענערחייט, בעת מען זעהט זי ניט, |

-- 48 --

די צַלמשלאנג אָדער די קרייצאטער,

די. צָלמשלאנג איז גיפֿטיג, זי איז געפֿעוליך פֿאר מענשן און חיות,
מען געפֿינט זי אין זומפיגע וועלדער, אויף פֿעלדער און לאָנקעס. די פֿארב
פֿון איר הויט בייט זיך אין פֿארשײידענע ערמער, דערפֿאר איז שוועוי אנצע-
ווייזן ריכטיגע סימָנים, װאָס נאך זיי זאָל מען זי קענען גרינג דערקענען.
דאָך דארף מען געדענקען אווינע סימנים: דער קאָפּ אין פלאצינ, דריי-
קאנטיג און טיילט זיך דייטליך אָפּ פֿון האלז; דער עק איז קורץ און דער
נאנצער גוף איו אומגעלומפערטער, װי ביי דער רינגשלאנג; אױפֿן רוקן האָט
זי א טונקעלע זיגזאגיגע ליניע, אױפֿן קאפ א טונקעלן צייכן: (8 אָדער 11.)

איר ליִבסטע שפייז זיינען מייז, זי שליגנם זיי אראָפּ איננאנצן, און עס
געדויערט לאנג, ביזװואַנען זי פֿארדײט זי ; פֿאַרן אראָפשלינגען אָבער טוט זי
זי מיט איר שרעקליכן ניפֿט, זי האָט פֿנאױבן צויי גרויסע שפיצינע

1 ציינער,. די גיפֿט ארבעט זיך
אויס אין באזונדערע גיפֿט-
- = גילן אין קאָפּ; פֿון די גילן
גיסט זיך די גיפֿט אריין אין
| קאנאל פֿון צאָן, דער קאנאל
עפֿנט זיך פֿונדערזײט פֿון צאָן
ניט אױפֿן שפיץ גופֿא; מיטן
4 שארפֿן שפיץ שטעכט זי דורך
די הויט, און פֿון לעכל גיסט
זיך די ניפֿט אריין אין וואונד,
| | ווען די שלאנג אי רוהיג,
קאָפּ פֿון א גיפֿטשלאנג מיט דער גיפֿטגיל און גיפֿטצאָן, ליגן די ניפֿטצײנער פארבויגן
פון ,.קרעפעלין, לייטם, ם. ד. זאָאָלאג. אונטערריכט" אויפֿהינטן אין באזונדערע
פארלאנ צסמטטסת' .6 . אין לייפציג און בערלין, קנייטשן פֿון הױט,. בעת די
| | ציינער ברעכן זיך אֶָפּ, אנט"
וויקלען יד + אנדערע קלענערע, װאָס געפֿינען זיך הינטער די גרויטע. גאָך
רוב קריכט די שלאנג ארוים ביינאכט,

די צָלמשלאנג לייגט ניט קיין אייער, װי די רינגשלאנג, ביי איר ווערן
געבאָרן לעבעדיגע קינדער, קלייניגקע שלאנגען, װאָס הייבן גלייך אָן צו יאָגן
! זיך נאָך יאשטשערקעם,
| = זי האָט אויך קאלטע בלוט און דערווארעמט זיך, ווען די לופֿט ארום
איר איז ווארעם,. דעם גאנצן װינטער לינט. זי אָפ א פֿארגליװוערטע אין
דער ערד, |

= =

-- 49 --

איר גיפֿט איז פֿארן מענשן זעהר געפֿערליך,. אין זומפֿינע וועלדער,
וואו די צַלמשלאנגען טרעפֿן זיך, דארף מען זיך היטן ארומצוניין בארוועס,
לעדערנע שטיוול קען זי ניט דורכבייסן, ‏ דעם איינגעביסענעם אָרט מוו מען
װאָס ניכער אויסברענען. - סאיז גוט, ווען מען בינדט שטייף ארום די פֿוס
אָדער די האנט העכער איב ערן ואונד, די גיפֿט זאָל זיך ניט פֿאר-
שפּרייטן איבערן נאנצן קערפער, אויב אין מויל זיינען ניטאָ קיין פרישציקעס
און קיין ראצן, קען מען אויסזוינן די גיפֿט פֿון וואונד מיטן מױל, ווייל די
גיפֿט איז פֿארן מענשן ניט געפֿערליך, אוב זי קומט. אריין אין מאָנן, גע-

- פֿערליך איז זי נאָר, אוב זי קומט אריין אין די בלוט,. בראנפן, שפירעט

און וויין ווירקן גוט װי א קעגנניפֿט, |
נאָך שלאננען יאָגן זיך בושלען, מייואָדלער און דער יאָזשיק, װאָס די
שלאנג קען אים ניט איינבײיסן צוליב זיינע שטעכעדיגע גאדלען,

קריכינע בעלי-חיים אָדער שרצים (רעפטיליען).

יאַשטשערקעס און שלאנגען זיינען ענליך איינע צו די אנדערע. /
באשרייבנדיג זייער לעבן און דעם בוי פֿון זײער קערפער, פֿאראײיניגן זי
די געלערנטע אין איין קלא ס, ועלכן זיי רופֿן אָן קריכיגע בעלי-
חיים אָדער רעפטיליען, איר פֿארשטײט שוין אליין פֿונוואנען דער נאָמען
נעמט זיך; איר האָט דאָך געועהן, װי שוואך די פֿיס זיינען ביי דער
יאשטשערקע, און אז די שלאננען האָבן נאָר קיין פֿים ניט, |

זי רירן אָן די ערד מיטן בויך און באווענן זיך פֿאָרױס, קרימענדיג
(שלענגלענדיג) דעם גאנצן נוף. אוב איר װעט וענניטאיז האָבן די גע-
לעגנהייט זיך איינצוקוקן אויף א סקעלעט פֿון א רעפטיל, דערהויפט פֿון
א שלאנג, װעם איר זעהן, װי ער איז צוגעפּאסט צו אזא מין באווענונג,
דער חוט השָׂדרה איז לאנג, די איינציגע ביינדלעך (די ווירבלען) זיינען פֿארבונדן
צווישן. זיך זעהר באוועגליך, אזוי אז דער גוף קען זיך קרימען אין אלע
זייטן, ‏ די שלאנג פֿארמאָגט נאָך דערצו זעהר אפֿולע ריפן, וואס זיינען ניט
צוזאמענגעוואקסן אױפֿן ברוסט. בעת זי קריכט, שפארט זי זיך איין מיט זייערע
שפּיצן דורכן חויט אין דער ערד, |

אלע קריכער זיינען רויבחיות, זיי שלינגען אריין זייער רוב אינגאנצן,
פֿארדײיען לאננזאם און קענען דערפֿאר א לאננע צייט באגיין זיך אָהן עסן,
אלע פראָצעסן אין זייער נוף קומען פֿאָר לאננזאמער, װי ביי די מילכזויגער
און די פֿױגל, זי עטעמען פאמעליך, - פאמעליך באווענט זִיך ביי זיי די בלוט,
זי ווארעמט זיך וייניג אָן, די אינויינינסטע ווארעמקייט זייערע ווענדט זיך
פֿון דער זון, שיינט די זון, און די לופֿט ארום איז ווארעם, ווארעמט זיך

7

- 80 --

ביי זיי אָן די בלוט און זי הייבן זיך אָן ניכער צו באוועגן, דעמאָלט ווערט
אויך די חיה לעבעדיגער. וינטער וערן זיי אינגאנצן פֿארגליווערט, און
פֿרילינג כאפן זי זיך ווידער אויף, |

דער שופיגער צודעק פֿארהיט דעם גוף, װאָס רייבט זיך שטענדיג אָן
דער ערד אָדער אָן דער קאָרע פֿון די בוימער, אָבער ער שיצט ניט פֿון
קעלט, איר פֿארשטייט שוין אליין, פֿאווואס די קױיכיגע נויטיגן זיך ניט אין .
קיין ווארעמען צודעק. - יי

ביי דער צלמשלאנג נייען די קינדער ארוי פֿון איי נאָך אין מוטערס
גוף. די איבעריגע לייגן אייער, וועלכע װערן אויסגעבריהט פֿון דער זון אָדער -

פֿון דער דערווארעמטער ערד,

אין די קאלטע לענדער זיינען גאָר קיין קריכער ניטא, ביי אונז זיינען זי
דא ווייניג, אָבער אין די ווארעמע לענדער איז דא א מאסע קריכער, מיט
װאָס דערקלערט זיך דאָס? צו זיינען אייך באוואוסט נאָך אנדערע קריבע,
אויסער יאשטשערקעס און שלאננען? צו איז אייך אויסגעקומען צו זעהן א
טשערעפאכֿע (א שילדקרעט)?

מענשן, וואס ליבן די נאטור, האָדעװען און האלטן רעפטיליען אין
טעראריומס, געוואוינטליך איז דאס א קעסטל מיט א גלעזערנער וואנט, מען
דעקט אים צו מיט א דראָטענעם נעץ, ער זאָל דורכלאָזן פֿרישע לופֿט, אין
טעראריום זעהט מען צו שאפֿן אזוינע באדינגונגען, װאָס זאָלן זיין ענליך צו
די נאטירליכע, אין וועלכע די חיה איז איינגעוואוינט צו לעבן,

אין בערלין און אין אנדערע גרויסע שטעט זיינען איינגעארדנט ועהר
גרויסע טעראריומס, װאָס אין זיי לעבן פֿארשיידענע קריכער, סיי קליינע פֿון
אונזערע געגנטן און סיי מוראדיג גרויסע פֿון די ווארעמע לענדער, געלער נטע
מאכן דאָרטן זייערע באאָבאכטונגען, קינדער קומען אהין זיך לערנען צו"
זאמען מיט זייערע לערערם,

די מוראשקע,

דער בילד פֿון לעבן אין וואלד װעט זיין ניט קיין פֿולער, אויב מיר
וועלן זיך גיט באַקענען געהענטער מיט דער וואלד מורא שק עי

די רױטליכברוינע וואלדמוראשקעס האָבן האָלט נאָדלװעלדער. דאָ
געפֿינען זי גענוג בוימאטעריאל פֿאר זייערע מוראשניקעס, אזוי װי בערגעלעך,
הויבן זיך אויף די מוראשניקעס צװישן די בוימער. זי זיינען אױפֿגעבױט
פֿון טרוקענע נאָדלען, שטיקעלעך האָלץ, ערד, פֿארטריקנטע פעך פֿון בוימער,
אױפֿן מוראשניק וועט איר באמערקן אפֿולע קליינע לעכעלעך, דאָס זיינען

2 584 --

טירן,. וועלכע פֿירן אין די אינוויינינסטע טיילן פֿון דעם וואונדערליכן נעבוי,
מיט זיינע לאנגע קאָרידאָרן און קעמערלעך, .

מיט דער גרעסטער מיה האָבן דאָס אױפֿנעבױט די מוראשקעס, װאָס
וויבלען און נריבלען אױפֿן מוראשניק און אויף דער ערד לעבן אים פֿון פֿריה
ביז שפעט, זיי לױפֿן ארום און איין זיך ניט גלאט אינדערוועלט אריין,
יעדע טוט א באשטימטע און נויטיגע ארבעט, אפשר איז אייך אויסגעקומען
צו זעהן, װי א מוראשקע שלעפט א נאָדל אָדער א שטיקל פֿון א פֿארטריקנטן
בלאט, פֿאר איר אי דאָס א שווערע משא, די נאָדל נליצט זיך ארויס, זי
כאפט זי ווידער אונטער און שלעפט געדולדיג װײיטער; אָפֿטמאָל קען מען
זעהן, וי מוראשקעס שלעפן אזא משא זאלבעצווייט און העלפֿן איינע די
אנדערע. מוראשקעס זייגען ג עועלשאפֿטליכע אימזעקטן, װי די בינען,
און דער מוראשניק איז א גאנצע מדינה מיט א שטרעננער אָרדענונג, וואו
אלע ארבעטן און פֿירן אויס א גרויסע אלגעמיינע ארבעט,

| = די באפֿעלקערונג באשטייט פֿון עטליכע מַלכות אָדער מאמעס, פֿון

מאנעלעך און פֿון אפֿולע, אפֿולע ארבעטערינס, די מלכות און די מאנעלעך
האָבן פֿליגלען, די ארבעטערינס זיינען ניט באפֿליגלט, אין א שיינעם זוניגן
פֿרילינגטאָג פֿליהען ארוים פֿון מוראשניק די מאמעס מיט די מאנעלעך, טאנצן
און דרייען זיך אין דער לופֿט, דאָס איז זייער חתונה, נאָך דער חתונה שטארבן
די מאַנעלעך, די מאמעס פֿארקריכן צוריק אין דער טיפֿעניש פֿון מוראשניק,
דאָ פֿארלירן זי אין דער פֿינסטערניש און אין דער ענגשאפֿט זייערע פֿליגלען
און לייגן טויונטער קליינע אייעלעך, פֿון די אייעלעך קומען ארויס קליינע
אומבאהאָלפֿענע בלינדע לארוועם, שפּעטער װערן פֿון די לארוועס לענגליבע
פאָפקעס (צוליב זייער פֿאָרמע רופֿט מען זיי אייער, דאָס איז אָבער א
טעות), פֿון דער פאָפקע גייט ארוים א פֿארטינע מוראשקע, |

די ארבעמער האָבן ניט קיין פֿליגלען. זיי האָבן זעהר א גרויסע קאָפ,
א קליינע ברוסט, און א דינעם שטעננעלע, װאָס טיילט אֶפּ די ברוסט פֿון
בייכל, זי זיינען זעלטענע. טוער: זי בויען אליין אויס דעם גרויסן מוראשניק
און האָדעװען די יונגע מוראשקעס, פֿריהער. פֿאר אלץ מוז מען קאָרמענען
דעם קליינעם לארוו, מען שפייוט אים מיט א וייכע קאשקע, װאָס די
ארבעטערינס ברעכן אויס פֿון זיך; די פּאָפּקעם מוו מען פֿארחיטן פֿון קעלט
און נאסקייט, און די מוראשקעם שלעפן טאקע ארום די פאָפקעס פֿון איין
קאָרידאָר אין דעם אנדערן,. שפעמער בייסן זיי דורך דעם הארטן שאָלעכץ
פֿון דער פאָפּקע, די יונגע מוראשקע זאָל קענען ארויסגיין,

די מוראשקעס שפייזן זיך מיט ווערים, פֿארשיידענע אינזעקטן, מיט פֿלײש
פֿון טויטע חיות, מיט זיסע זאפֿט פֿון בוימער און אנדערע געוויקסן, פרובט
אוועקליינן אויף א :מוראשניק א טױיטן קראָט, א פֿױנל, א שלאנג, די

-- הפ -2

מוראשקעס ועלן די פֿלײש ארומפֿרעסן, און ס'וועט נאָר בלייבן א ריינער
סקעלעט. זיי גריזענען מיט זייערע שארפֿע גוש אנטוויקלטע מוילצווענגלעך,
אין א סכָנה שיצט זיך די מוראשקע דורכדעם, װאָס זי שפּריצט ארוי פֿון
בייכל א שארפֿע זיערקייט (מוראשקעזייערס),

ווינטער פֿארקריכן די מוראשקעס מיף אין זייער מוראשניק און פֿאלן
אריין אין א שלאָף ביז פֿרילינג, |

די מוראשקעם לאָזן ניט אריין אין זייעד מוראשניק קיין מיטגלידער פֿון
פֿרעמדע מוראשניקעט און דערחרגענען אזוינע ניט געבעטענע געסט מיט
זייערע שארפֿע מוילצווענגלעך, נאָכמער, זיי פֿירן פֿארביטערטע מלחמות

א מוראשקע מעלקט א בלעמערלוז,
(פלג, עסממגוסיי -6 .ם אין לייפציג און בערלין).

איינע מיט די אנדערע, איין מוראשניק פֿאלט אן אויף דעם אנדערן. גע-
וואוינליך רויבן זיי דעמאָלט איינע ביי די אנדערע פאָפקעם, |
אין דערזעלבינער צייט באמערקט זיך א ואונדערליכע דערשיינונג,
מוראשקעס לעבן זיך פֿרידליך צוזאמען מיט אנדערע אינזעקמן, לאָז זי
אריין צו זיך אין מוראשניק, זאָרגן פֿאר זיי, שפייון זיי. ‏ דאָס זיינען גע-
וואוינליך אינזעקטן, װאָס לאָזן ארויס פֿון זיך א זיסן זאפֿט, די מוראשקעס
זיינען גרויסע בעלָנים אויף אזעלכע זיסע זאפֿטן, אייך זיינען געוים באקאנט
קלייגע גרינע אינזעקטן, וועלכע באפֿאלן מאסנווייז די בלעטער און שטענגלעך
פֿון אפֿולע געוויקסן, דאָס זײַנען בלעטערלייו זיי זױיגן די זאפֿט פֿון די
בלעטער, אין מאָגן װערט ביי זיי די זאפֿט איבערגעארבעט אין א זיסע
פֿליסיקײט, דאָס איבעריגע ווארפֿן זי ארויס, און די מוראשקעס גייען זי נאך
טריט ביי טריט, קיצלען זיי מיט די פֿילערס, יימעלקן,, זײ,
צו זיינען דאָ אין אייערע וועלדער מוראשניקעס? װאָס האָט איר אליין
באמערקט, זיך צוקוקנדיג צו א מוראשניק? אפשר האָט איר געטראָפֿן

-- 584 --

מוראשקעס אין שפאלטן פֿון הייזער? אין זאמד? דערמאָנט זיך אלץ, װאָס
איר ווייסט ווענן אינזעקטן, פֿון וועלכע טיילן באשמייט זייער גוף? װאָס
פֿאר א צודעק האָבן זיי? וי עטעמען זיי? װי פֿארמערן זי זיך?

די צִלמשפין,

| די הויזשפין איז אונז אלעמען גוט באוואוסט, זי-ציהט אָן איר שפינ-
וועכץ אין די ווינקלען און אויף די פֿענסטער פֿון שטוב:+ אין וואלד טרעפֿט
זיך א נאָהענטע קרובה אירע, די צַלמשפּין, זי איד גרעסער פֿאר דער הױיו-
שפּין. קוקט זיך איין אויף איר אױפֿמערקזאס, װעט איר דערזעהן אויף איר
טונקעלן בײכֿל א מוסטער פֿון ווייסע פינטלעך, װאָס זיינען צוזאמענגע-
שטעלט, װי א צלם, איצט פֿארשטײט איר שוין, פֿונוואנען עס נעמט זיך איר
נאָמען | | | | ו:

די צִלמשפּין איז א רױבער, פֿונקט וי די הויזשפין, זי שפייזט זיך מיט
פֿליגן, קאָמארעס און אנדערע קליינע אינועקטן, װאָס פֿאלן אריין אין איר
נעֵץ. דער געץ איז אנגעצויגן צווישן צוויי צווייגן אָדער שטאמען. סאיו
זעהר אינטערעסאנט צו באאָבאכטן, װי די שפּין מאכט איר שפּינװעכֿץ, ז
לאָזט ארוים פֿון באזונדערע בראָרעווקעם, װאָס געפֿינען זיך אױפֿן הינטערשמן
טייל פֿון בייכל, גאנץ דינינקע פֿעדים, פֿריהער ציהט זי דורך א פֿאָדים
אינדערברייט, דערנאָך ציהט זי אָן עטליכע פֿעדים אין די זייטן, ביזוואנען
עס באקומט זיך װי א פֿילקאנטיגער | |
ראם,. צום ראם וערן צוגעצױיגן
פֿעדים-שטראלן, װאָס גייען ארוים
פֿון איין מיטן; דערנאָך װערן די
שטראלן אֹסַךְ מאָל ארומגעצויגן מיט
פֿעדים, אינדעראמתן אָבער איז
דאָס אלץ איין פֿאָדים, וועלכער
נייט ארוים פֿון מיטן און דרייט
זיך ארום און ארום די שטראלן,
אלץ ברייטער און ברייטער, װי א
שפיראל, עטוואם אפּנערוקט פֿון דער
שפיראל ציהט די שפין דורך א
צווייטע, נאָך א געדיכטערע שפיראל,
פֿונאױסן אויף אינווייניג, | |

| אױפֿן שפינוועכץ זעהען זיך , די צַלְמִשפִין.
קליינע קלעפינע טראָפּנס,. אויף זי (פֿלנ. זסמנוגוסתף 6 .22 אין ליימציג און בערלין),

-- 84 --

פֿארהאלטן זיך דאָס די אינזעקטן, װאָס בעתן פֿליהען שטויסן זי זיך אָן
אױפֿן נעץ, די שפין זיצט אינמיטן, אָדער באהאלט זיך אין א ווינקעלע און
ציהט דורך צו זיך א סיגנאלפֿאָדים פֿון נעץ. ווען אין נעץ פֿאלט אריין אן
אינזעקט, גיט ער א לייכטן ציטער, דער ציטער גיט זיך איבער דעם סיגנאל-
פֿאָדים, די שפּין דערפֿילט, אז עס איז דאָ רױב, און װארפֿט זיך אויף דעם
געפֿאנגענעם אינזעקט,

די אויבערשטע מוילצוואנגען ביי א שפין באשטייען פֿון צוויי גלידער,
פֿון א גראָבן, א מוסקולדיגן, און פֿון א דינעם און שפיציגן, מיטן שפיציגן
נליד שטעפֿט זי דורך די - הוט פֿון אינזעקט און לאָזט אריין אין וואונד
א טראָפן ניפֿט. די זאפֿט פֿון איר קרבן זױגט זי אויס און לאָזש איבער
די פוסטע הייטל, נאָכן עסן ליינן זיך די שארפֿע שפּיצן צונויף אין מױל,.
וי די קלינגלעך פֿון א מעסערל, |

די צַלמשפּין האָט אױפֿן קאָפּ א כ ט פּאָר קליינע אױנן, די ראָיה איז
ביי איר שוואך אנטוויקלט, זי פֿילט אָבער איטלעכע באווענונג, אפֿילו דעם
לייכטסטן ציטער, הערט גוט און האָט א חוש הריח,

ביי דער שפין אין דער קאָפּ צוואמענגעוואקסן מיט דער ברומט, דעם
טייל רופֿט מען יקאָפּברוסט,,, אָטדער טייל איז באדעקט מיט א הארטן
צודעק פֿון כיַטיִן, די בייכל איז ווייכער, זי טיילט זיך אָפ פֿון קאָפּברוסט
מיט א דינעם שטענגעלע און איז גרעסער פֿון איר, |
| צום קאָפּברוסט זיינען צוגעוואקסן פֿונאונטן 4 פּאָר צענלידערטע פֿים מיט
פֿארבויגענע שפיצינע קראלן, די פֿיס העלפֿן איר זעהר פֿיל ביים שפינען

איר נעץ, | | |

די בייכל איז ניט צענלידערט אױיף רינגען, פֿון דער אונטערשטער זייט
קען מען ביי איר באמערקן צוויי עפֿענונגען, דאָס איז דער אנחייב. פֿון די
לופֿטרערן, װאָס די שפין ציהט דורך זיי אריין לופֿט, בעת זי עטעמט,

אין האַרבסט לייגט די שפֿין אייער, װיקלט זי איין אין שפינוועכץ; זי
ווינטערן איבער אין א שפאלט, אין פֿרילינג קומען פֿון זי ארויס קליינע, אָבער
פֿארטיגע שפינען, שפינען לעבן איינזאם, יעדערער אין זיין נעץ, לויערנדיג
| אויף רויב, | :

נאָר פֿון ערשטן בליק קען מען מיינען, אז שפינען זיינען אינזעקטן,
בעת מען באקענט זיך אָבער געהענטער מיט זיי, זעהט מען דייטליך, אן זי
אונטערשיידן זיך שטארק פֿון אינזעקטן: דער נוף באשמייט נאָר פֿון צוויי
טייל, זי האָבן פֿיר פּאָר פֿיס, האָבן אָבער ניט קיין פֿלינלען. זיי עטעמען
מיט לופֿטרערן, האָבן אָבער נאָר צוויי עפֿענוננען, זיי אנטוויקלען זיך פֿון
איי און מאכן ניט דורך קיין שום פֿארוואנדלונגען. |

זי זיינען גליד ערפֿיסיגע, װי די אינועקטן, נעהערן אָבער צו א
באזונדערן מין גלירערפֿיסיגע, װאָס מען רופט זי שפינען אָדער שפינ-
ארטיגעי |

אויפן פּעלד,
קאָרן,

מיט מיה און זאָרג באארבעט דער מענש דאָס פֿעלד און פֿארזייט קאָרן, -
ווייץ, האָבער, גערשמן און אנדערע תבואות, אין אונזערע קאנטן איז קאָרן

1) א בליהענדיגער זאנג,

2) א טייל פֿון א שטעגנל פֿון תבואה מיט א קני און מיט א בלאַט, ב"ה = בלאטהייטל,
8) אן איינצינע בלום,

4) א זאנגעלע מיט צוויי פֿארטיגע קערנער, בש"פ == בלומענשופן, זש"פ := זאנגענשופן.

-- 896 --

די װויכטינסטע תבואה, זי גיט אונז ב רויט, דאָס איז אונזער וויכטינסטע
שפייז, װאָס ווערט אונז קיינמאָל ניט מיאום, | |
| = סזיינען דאָ צוויי מינים קאָרן: 1) זומערק אָ רן, װאָס נויטיגט זיך אין
א לאנגן און ווארעמען זומער. מען פֿארזײַט אים אין אָנהייב פֿרילינג און
מען שניידט אים סוף זװמער; 9) ווינט ערק אָ רן פֿארזײט מען אין הארנסט,
ער באַװײזט אױפֿצוגײן נאָך פֿארן שניי, ווינטערט איבער אונטערן שניי און -
ווערט פֿארמיג פֿריהער פֿאר אנדערע תּבוּאות, אין אונזערע געגנטן זייט מען
געוואוינליך װינטערקאָרן.

אין דעו ווייכער, פֿייכטער און ווארעמער ערד ווערט דער קאָרנקערנדל
אנגעקװאָלן מיט וואסער, דער שאָלעכץ פלאצט, און עס באװייזט זיך א דינער

די שפּראָצונג פֿון א קערנדל תבואז (קאָרן.)

יונגע קאָרן. ש, די שייד פונם ערשטן ה, דער הױפּטװאָרצל,
ש, די בלאטשייד, בלאַט, בּ, דער בײיװאָרצל,
פֿ, דער בלאַטפּלאַך, ג. בל, דער ערשטער ק. די קנאָטפּ.
ה, די בלאמהיימל, גרינער בלאַט,

-- 87 22
! פֿעדימל, װאָס איז באדעקט מיט הערעלעך, דאָס איז דער װאָרצל, נאָכן
ערשטן װאָרצל באווייזט זיך א צווייטער, א. דריטער און אזוי כסַדר; איין
פֿעדימל איז אזוי װי דער אנדערער. סאיז ניט קענטיג קיין אונטערשייד
צווישן דעם הױיפטװאָרצל און די נעבנװאָרצלען, דאָס אין א נאנצער בינטל
װאָרצלען אָדער א בינטלוואָרצל, אין דערזעלביגער צייט גייט אויף ‏ א
שפיציגע קנאָספ; מיטן שפיץ שלאָגט זיך די קנאָספ דורך דורך דער ערד
און באווייזט זיך אויף דער ווייסער וועלט, אין איר געפֿינט זיך דער שטאם
און דער ערשטער בלאט. דער בלאט אין רױטליך און צונױפֿגעװיקלטן
ער וויקלט זיך פֿונאנדער ניט הויך איבער דער ערד, און פֿון אים קוקט

שוין ארוים א צווייטער בלאט, א גרינער,

| ווען מען פֿארזײט עטליכע קערנער אויף נאסע לעשפאפיר איבער א גלאָז
מיט וואסער, זעהט מען דייטליך, װוי דער קאָרנקערנדל גייט אויף, לאָמיר -זיך
פֿריהער איינקוקן אױפֿמערקזאם אויף דעם קערנדל אליין, ער איז באדעקט מיט.
א געלבליכן שאָלעכץ, װאָס מען קען אים בי א טרוקענעם קאָרן ניט
אראָפּשײלן, ווען מען צערייבט דעם קערנדל מיט א שטיין אָדער אַן אנדער
הארטע זאך, באווייזט זיך מ על, דאָס קערנדל האָט פֿון איין זייט דורך די
נאנצע לענג א רינעלע. בעת מען װייקט אס די קערנער אין וואסער,
נעמט זיך די שאָלעכץ גרינג אראָפּ, און דאן זעהט מען אױפֿן יירוקן,, (אויף
דער זייט, וואו קיין רינעלע איז ניטאָ) דעם. שפראָצער,. ער באשטייט פֿון א
װאָרצעלע און א צווייגעלע (א קנאָספ מיטן אנפֿאנג פֿון שטאם און דעם
ערשטן בלאט), דער שפּראָצער לינט אויף א באזונדער בלעטעלע אָדער א
שילד, װאָס מיילט אים אָפּ פֿון דער מעלינער מאסע, דער שילד איז דער /
זאָמבלאט אָדער דער שפּראָצבלאט, ביי א בעבל, אַן ארבעס און נאָך ביי
אפֿולע מינים קערנער זיינען דאָ צוויי שפּראָצבלעטעת ביי קאָרן און בי די.
איבערינע תּבואות איז דא נאָר איין שׁפּראָצבלא ט. אױפֿן נאסן פאפיר
זיינען גום קענטיג די. ערשטע װאָרצעלעך און דער ערשטער בלאט, װאָס אין -
צונױפֿגעװיקלט וי א טרייבעלע. די מעליגע מאסע װערט ווייך, פֿליסיג, דאָס
איז די שפייז, פֿון וועלכער עס לעבט און בוט זיך אויף דער יוננער געוויקס,
דעריבער וװוערט אָטדי מאסע װאָס ווייטער אלץ ווייניגער, ביז זי גייט אויס
איננאנצן, און עס בלייבט איבער מערניט װי דער פוסטער שאָלעכץ. דער
יונגער געוויקס קען זיך װייטער אױפֿן פא פיר ניט אנטוויקלען, ער שטארבט
אָפּ; אין דער ערד אָבער אנטוויקלט ער זיך ווייטער, ווייל די װאָרצלען, װאָס -
לאָזן זיך אראָפּ טיף אין די פֿײכטע שיכטן פֿון באָדן, ציהען יניקה פֿון דער
ערד, און די בלעטער װאָס אנטוויקלען זיך, ציהען שפייז פֿון דער לופֿט, אין
קערנדל איז אױף אזא אופֿן אנגעגרייט שפייז פֿאַר די ערשטע צייט,. ביז"
וואגען עס װעלן זיך אנטוויקלען און פֿארשטארקן די װאָרצלען און די בלעטער. |

-- 58 --

דער שטאם ציהט זיך אויס אינדערהייך ביז צוויי מעטער. ער איז דין,
שלאנק און בייגעוודיג, ‏ פרובט אים איינבייגן צו דער ערד און איר װעט זעהן,
װי ער װועט זיך וידער אױפֿהײבן,. בעת א וינט, הױבן זיך אויף אױפֿן
קאָרנפֿעלד אזוי װוי כוואליעס: דאָס בייגן זיך צו דער ערד און גלייכן זיך ווידער
אויס די הויכע און שלאנקע קאָרנשטענגלעך,

יעדער שטענגל איז א הארטער לאננער שטרוי, אינוויינינ איז ער פוסט,
אנגעפֿילט מיט לופֿט, ער איו װי א לאננע רֹעָר, װאָס איז צעטיילט אויף
עטליכע טיילן דורך שטארקע מאסיווע קניפלעך אָדער קניען. די קניפלעך
מאכן דעם נאנצן שטרוי האפֿטיגער, שטארקער,

די בלעטער זיינען לאנג און שמאָל, נעאָדערט אינדערלעננ, זי האָבן
לאנגע און ברייטע שטילן, װאָס כאפן ארוט, װי שיידן, דעם שמרוי. ‏ דער
שייד איז אָפּגעטיילט פֿון בלאט מיט א הארטער הייטעלע,. די טראָפנס
וואסער, װאָס רינען אראָפּ פֿונם בלאט, קייקלען זיך אראָפ פֿון הייטעלע
אויף דער. ערד צו די װאָרצלען און קלייבן זיך ניט צוזאמען אין שייר, װאָס
װאָלט אָנגעהייבן פֿױלן פֿון צופֿיל פֿײיכטקײט, |

דער בייגעוודינער שמרוי ברעכט זיך ניט פֿון ווינט, דאָסגלײכן די לאנגע
און שמאָלע בלעטער, װאָס פֿלאטערן, װי פֿאָנעס, און באוועגן זיך גרינג אין .
דער זייט, אין וועלכער דער װויגט ווייהט, -

אױפֿן שפיץ פֿון שטרוי אנטוויקלט זיך א לאנגער און א שווערער זאנג,
יעדער זאנג באשטייט פֿון אפֿולע קלייגע זאנגען; יעדער קליינער זאנג פֿון.
- צוויי בלומען, די בלומען זיינען אױפֿן ערשטן קוק גאָרניט ענליך צו דעם,
װאָס מיר זיינען געוואוינט צו רופֿן בל ומ ען, זייער פֿארב איז פֿריהער גרין,
און דערנאך געל, װי דער גאנצער שטרוי, יעדער איינציגער קליינער ואנגעלע
האָט צוויי הארטע זאנגענשופעלעך, און יעדער בלימעלע ווידער צוויי בלומענ-
שופעלעך : איינע א לענגליכע, װאָס ענדיגט זיך מיט א לאנגן האריגן
שפיץ (א גראנע) און א קלענערע אֶהן א שפּיץ; ביידע שופעלעך כאפן
ארום דעם פּעסטל מיט צוויי פֿעדערדינע מיילער און דריי שטױיבפֿעדים מיט
לענגליכע שטויבבייטלען, די פֿארטינע שמױבפֿעדים רוקן זיך אוויס פֿון
זאנג, די בייטעלעך עפֿענען זיך אין זונינע טעג דער קלענסטער ווינטל
כאפט אונטער דעם טרוקענעם שמויב און פֿארװײיהט אים אין אלע זייטן, די
פּעסטלעך נעמען אים נרינג אויף מיט זײערע האָריגע פֿעדים, אפֿולע שטויב
גייט איניוועץ, אָבער ער װערט אױפֿן קאָרנפֿעלד אזױפֿיל געשאפֿן, או די
באפֿרוכפערונג איז געזיכערט, - די געדיכטקייט פון פֿעלד איז אויך א (גוטע
מעלה דערצו, -

די אָפּגעליידינטע שטויבבייטעלעך פֿאלן אראָפּ, און פֿון פעסטל אנט-
וויקלט יד דער ברויטקערנדל, בעת די קערנער װערן געל, מרוקן און

2 59 --

| הארט, שניידט דער מענש אפ די קאָרן. אב מען זאָל עס לאָז וואקסן.
צו לאנג, װועלן זיך די קערנער אליין 'ארויסשיטן פֿון די זאננען.
: ןׂ ן

| = די ווייסע מעליגע מאסע און די קערנער באשטייען פֿון קר אָב מעל
און ווייסל (דערזעלביגער שטאָף, װאָס געפֿינט זיך אין א ווייסל פֿון אן
| איי); דערפֿאר איז ברויט אזוי זעטיג, די קערנער צעמאָלט מען צוישן די
מילשטיינער, דערביי לאָזט מען זיי דורך דורך א זיפ. די מעל גייט דורך, און
דער צעריבענער שאָלעכץ, די קליי ען, בלייבט אין זיפ, די קלייען איז אויך
זעהר זעטיג, אָבער דער מענשליכער מאָנן פאַרדײט אים שװער. דערפֿאר
קאָרמעט מען מיט די קלייען בחמות,. דער שטרוי איז אויך זעהר נוצליך, זאָנט .
אליין, װי מען נוצט עס אױם, פֿון קאָרן טרייבט מען אויך בראַנפֿן און
שפירעט, | ' יי

א) האָבער, ב) גערשטן, ג) ווייץ, ד) קאָרן,

פון יקרעפעלין, לייטפ, פ. ד. באָטאנ, אונטערריכט. , פארלאג צסממטוסע' -6 .2 אין ליימציג און בערלין,

-- 60 2
ווייץ,

ווייצענע מעל איז נאָך בעסער פֿאר קאָרענע; זי ווערט גרינגער פֿארדײט
און איז נאָך זעטיגער, ווייץ וואקסט נום נאָר אױף א פֿעטן הומוסבאָדן.
זי נויטינט זיך אויך אין א ווארעמערן זומער, װי קאָרן, דערפֿאַר איז ווייץ
אין אונזערע קאנטן ווייניגער פֿארשפרײיט, ווייץ אנטויקלט ויך, וואקסט,
בליהט און באשמויבט זיך אזוי, װי קאָרן,. עם זיינען פֿארהאנען אפֿולע
מינים ווייץ, די זאנגען זיינען גרעבער, וי ביי קאָרן. יעדער ואנגעלע בא-
שטייט פֿון פֿיר בלימעלעך, גרינג איז צו אונטערשיידן דעם מין ווייץ, ביי
! וועלכן די שופן זיינען אָהן גראָנען (האריגע שפיצן), ווייצענע קערנער זיינען
עטװאָס גרעסער, וי קאָרענע,

גערשטן,

נערשטן איז נאָכמער פֿארשפרײיט, װי קאָרן, ער וואקסט אפֿילו אין
לענדער מיט נאָר א קורצן און קילן זומער (ווייט אין צפון און אויף הױיכע
בערג),. נערשטן וואקסט ניט אזי הויך, װי קאָרן, זיינע גראָבע זאנגען
האָבן לאננע און שיינע גראָנען, מיט גערשטן קאָרמעט מען עופות; פֿון
גערשטן מאכט מען געשמאקע און זעטיגע גרויפן (פערלגרויפן) און מען בוייהט
ביר, אוב אין דעם אָרט, וואו איר וואוינט, איז דאָ א ברויז, דערווייסט זיך
דאָרטן, װי מען מאכט ביר, |

האָבער,

האָבער איז אויך שטארק פֿארשפּרײט, דאָס איז די וויכטינסטע פֿוטער
פֿאר אונזערע בהמות, דערהויפט פֿאר פֿערד,. פֿון האָבער מאכט מען
האָבערנע גרויפן, האָבער איז א זומערתבואה, פונקט װי גערשטן,. די
קערנער זיינע וואקסן ניט אין זאנגען, נייערט אין בעועמלעך,

וועלכע נאָך תבואות זיינען אייך באוואוסט? וועלבע זייגען מער פֿאר-
שפרייט אין דער געננט, וואו איר וואוינט?

פֿלאקס,

פֿלאקס (אָדער ליין) וואקסט אנדערס, וי תּבואה; ער האָט גאָר אנדערע
זאָט (ואָמען), בלעמער, בליהונג און שטענגלעך, דער מענש אָבער פֿאר-.
זייט עס אויף זיינע פֿעלדער אין שכָנות מיט קאָרן און אנדערע תּבואוז,

פֿלאקס זייט מען זעהר געדיכט, װאָס געדיכטער, אלץ דינער זינען
די פֿלאקסשטענגלעך און אלצמער ציהען זיי. זיך אויס אינדערהייך צו דער זון,

26 61 --

דער שטענגל צוויינט זיך נאָר אין אויבערשטן. טייל; ער איז באוואקסן
מיט קליינע לענגליכע בלעטעלעך, די בליהונג פֿון פֿלאקם איז הימלבלוי,
איטלעכע בלימעלע איו װי א קליינער שטערן מיט א גרינער שיסעלע, א
פֿינפֿבלעטערדיגן קרענצל, מיט פֿינף שטױבפֿעדים. דער פעסטל איו אויך מיט
| פֿינף מיילער,. די פֿרוכט אי א גרינע קעפעלע (א קאפסל), זי איז צע-
טיילט אויף עטליכע פֿעכער מיט קליינע פלאציגע בליסטשעדינע קערנערו
אז מען צערייבט א קערנדל אויף פאפיר, בלייבט א פֿעטער פֿלעק. פֿון די
זאָמען פרעסט מען אויס אייל (ליינאייל),

דער פֿלאקסשטענגל איז נים קיין פוסטער, ער איז אינווייניג הארט,
! האָלציג, | פֿונאױסן האָט ער א דינע הייטל (קארע), אונטער דער חייטל א
שיכט באסט אָדער לוב, װאָס באשטייט פֿון זעהר דינע און שטארקע פֿעדים;
אָטדי פֿעדים ניבן דאָס צו דעם דינעס שטעננל פֿעסטקײט, זי מאכן אים
בייגעוודיג, ער ביינט זיך פֿון ווינט, אָבער ברעכט זיך ניט, -
שוין פֿון פֿארצייטן אָן האט זיך דער מענש אויסנעלערנט
צו באארבעטן און אויסצונוצן אָטדי פֿעדים,

בעת די פֿלאמם בליהט אָפּ און דער שטעננל
ווערט געל, צופט מען אױם די שטענגעלעך פֿון דער
ערר, די פֿרוכטקעפּלעך נעמט מען אראָפ מים אַן
אייזערנע קאם, די בינטלעך פֿלאקס פֿארװייקט מען אין
שמייענדיגן וואסער (מען קוועטשט זי צו מיט שטיינער,
זי זאָלן ניט ארױפֿשװימען) אױף 8--10 טענ. דאם
האָלץ און די קאָרע הויבן אָן צו פֿױלן, נאָכן ארויס-
נעמען פֿון וואסער, טריקנט מען עם אױפֿן זון, דערנאָך
חויבט מען אָן די פֿלאקס צו באארבעטן: קלאפן, רייבן -
און קעמען. די קאָרע צערייסט זיך, די האָלץ צעברעקלט
זיך, און די לאנגע, דינע און שטארקע פֿעדים טיילן זיך
אָפּ און וייזן אוס, וי שיינע ווייכע בלאַנדע האָר,
פֿון זי שפינט מען פֿעדים און פֿון די פֿעדים וועבט
מען לייוונט. די לייוונט איז גרויליך, מען בלייכט עס
אױפֿן זון און אױפֿן פֿראָסט, ביז זי װערט ווייס,.
קאָנאָ פלע ס. ווערט אויך פֿארזײט צוליב די פֿעדים,
װאָס מען ארבעט אוים פֿון זיינע באסט, די פֿעדים פֿון
קאָנאָפּלעס זיינען ניט אזוי גוט, וי די פֿלאקספֿעדים, מען -
מאכט פֿון זי שטריק און פֿראָסטערע זאָרטן לייוונט,
קאָנאָפּלעם איז א הויכער איינגעשלעכטיגער צווייהוידגער 8 שמטטסשי.ם גע
געוויקס, די מענליכע און ווייבליכע בלומען זיינען ניט ליימציג און בערלין.

בליהענריגער פֿלאקס,
פון ,, קרעפעלין, לייטפ. פ, ד,
באָטאנישן אונטערריכט",

קאָנאָפּלע, -

פון ,.קרעפעלין, לייטם. פ, ד. באָטאנ. אונטערריכט., 8לנ, עסגנטמסים .6 .3 ליימציג אוֹן בערלין,

קיין קענטיגע און וואקסן אױף צוויי באזונרערע געוויקסן. ‏ מיט די קלייגע
פֿעטע קערנוילעך קאָרמעט מען פֿױגלעך און מען פרעסט אוים פֿון זי אייל,

פֿלאקם און קאָנאָפּלעם באארבעט מען אין די דערפֿער מיטן האנש און
אויף פֿאבריקן מיט מאשינעם,

= א א

דער מענש און דאָס פֿערד, -

אין אלע לענדער, אין אלע טיילן וועלט פֿארנעמען זיך מענשן מיט ערד-
(ארבעם, פֿון פֿעלד ציהען זיי חיונה און גיבן אים אָפּ זיײיערע בעסטע כּוחות
און געדאנקען; שוין טױזנטער יאָרן אקערט דער מענש די. ערד, סזיינען
אָבער געווען צייטן, בעת ער האָט פֿון דער ארבעט גאָרניט געוואוסט, דער-
מאָלט איז ער געווען א יעֶנער, װאָס פֿלעגט בלאנדזשענען דורך געדיכטע
וועלדער, יאגדעס, װאָרצלען און רויהע פֿלײש פֿון וילדע חיות, דאָס איז געווען
זיין שפייז, ‏ אָרעם און געפֿערליך איז געווען דאָס לעבן פֿון אזא וואלדמענשן,
ער פֿלענט פֿיטערן בהמות אין ברייטע און וויסטע מדבָריות און פֿלעגט שטענדיג *
מוזן ארומוואנדערן, זוכנדיג פֿוטער פֿאר זיין פֿיך, וען דער מענש האָט זיך
אָבער אויסגעלערנט באארבעמן די ערד, זייען און שניידן תבואה, האָט ער
זיך באזעצט אויף א שטענדיגן אָרט און האָט זיך צוגעבונדן צו דער ערד, װאָס
גיט אים זיין ברויט, פֿון יענער צייט אָן איז זיין לעבן געװאָרן רייכער און
זיכערער,

װאָס בעסער דער מענש באארבעט די ערד, אלץ מער ברעננט זי אים
איין, ‏ דערפֿאר שטרענגט ער אָן זיינע כוחות און זיין גאנצן שכל, כדי אויס-
צובעסערן די ארבעט, די װיסנשאפֿט האָט באַװיזן, פֿון װאָס די געוויקסן
באשטייען און אין װאָסערע שמאָפֿן זי נויטיגן זיך, װאָס זיי באקומען פֿון
דער ערד און װאָס מען מוז דער ערד צוגעבן, בעת זי ווערט אױסנעמאָנערט,
אפֿילו די ניט נעלערנטע ערדארבעטער האָט שוין דאָםס לעבן אליין באוויזן,
אז אוב מען פֿארזײיט עטליכע יאָר נאָכאנאנד אױף איין פֿעלד דיזעלביגע
תבוּאה, ווערט די גערעטעניש אלץ קלענער; דערפֿאר מיסטינט מען די פֿעלדער
און מען לאָזט די ערד זיך אָפּרוהען. מען צעטיילט דאָס פֿעלד אויף דריי
פאסן, אויף איין פאס פֿארזײט מען ווינטערתבואה, אויף דעם צוייטן ---
זומערתּבואה, דעם דריטן לאָזט מען ליידיג, מען צעאקערט גאר גוט, די ערד
זאָל זיך דורכלופֿטערן און אנזאפן מיט וואסער, דאָס איז די דרײיפֿעלדיגע
סיסטעם, אזוי באגייען זיך די פויערים אין רוסלאנד,. דערביי גייט אבער יעדן
יאָר איניוועץ א דריטל פֿעלד, איז דאָ נאָך א סיסטעם. /

ניט אלע געוויקסן נעמען פֿון דער ערד דיזעלביגע שטאָפֿן, ניט אלע ציהען
יניקה פֿון דעמזעלביגן שיכט פֿון באָדן, אזוי, למשל, ווייזט זיך ארויס, אז
געװויקסן, װאָס צעשפּרײטן זײערע װאָרצלען אינדערבריים און ניט אינדערטיף,
מאכן מאָגער נאָר דעם אויב ער שטן שיכט פֿון באָדן, דעריבער קען מען
נאָך זי זעהר גום פֿארזייען פֿלאנצן, וועלכע װאָרצלען זיך מיף און ציהען זייער
יניקה פֿון די טיפֿערע שיכטן, אנדערע פֿלאנצן לאָז נאָך זיך װאָרצלען,
וועלכע ווערן צעפוילט און מאכן פֿרוכפּערדיג די ערד; למשל, בעבלעך, ארבעס

= 64 --

און אנדערע שמעטערליננבלומיגע געװיקסן, אויף אזא אופֿן קען מען אויס-
נוצן דאָס ג א נ צ'ע פֿעלד, בייטנדיג די פֿלאנצן, דאָס איו די פֿילפֿעלדיגע
סיסטעם, דאָם פֿעלד ווערט צעמיילט אויף אפֿולע פאסן, אויף ועלכע מען -
פֿארזײט פֿארשײירענע מינים תבואה, און איטלעכן יאָר בייט מען זיי לוט א
| געוויסן סָדר, אזא סיסטעם ניט גוטע רעזולטאטן,. זי אי אײנגעפֿירט אין
אלע קולטורעלע לענדער,

װאָטפֿאר א סיסטעם איז אײנגעפֿירט אין איער נענגט?.

שוועמלעך ‏ -- פאראזיטן אוף תבואה,

אױפֿן קאָרנפֿעלד ווארפֿן זיך אמאָל אין די אױגן זאגנען, װאָס פֿון זי
שטעקן ארוים לעננליכע הארטע און שוואױצע קערגער. דאָם איז מוטער-
קאָרן, + אטרי גרוי'סע קערנער זייגען גיפֿטיג. ווען מען מישט זיי צו צו מעל,
ווערט דער מענש דערפֿון שווער קראנק און קען אפֿילו שטארבן, ס'וייזט זיך
ארוים, אז דאָס זייגען קליינע שערליכע שוועמלעך, װאָס באזעצן זיך אױפֿן
פעסטל און וואקסן זיך פֿוגאנדער, ביזוואנען עס ווערן די גרויסע שווארצע
קערנער, װאָס שטעקן ארוים פֿון זאנג,

זי פֿאלן אראָפּ אויף דער ערד, ווינטערן איבער, אין פֿרילינג באוייזן זיך.
אויף זי פֿעדימלעך מיט רויטע קעפלעך, װי שפילקעלעך, פֿון די שפילקעלעך
שיט זיך ארוים שטויב, דאָס איז זייער זאָט,. אױב דער וינט פֿארטראָנט
די שטויביגע זאָט אױפֿן פעסטל, וואקסט זי זיך פֿונאנדער אויף אים, פֿלאנצן
און דערהויפט באשעפֿענישן, וועלכע באזעצן זיך אויף אנדערע און לעבן
אױפֿן חשבון פֿון די באפֿאלענע, רופֿט מען פאראזימן, די פאראזימן לאָז
ארוים פֿון זיך א זיסן זאפֿט (האָניג), דער פעסטל ווערט קלעפיג און ציהט צו
אינזעקטן. אריבערפֿליהענדיג פֿון איין זאנג אויף דעם אנדערן, פֿארמראָגן די
אינזעקטן די קראנקייט איבערן גאנצן פֿעלד, און סוף וומער וואקסט אוים
אויף די אנגעשטעקטע זאנגען דער שווארצער שוועמל, עס איז שווער ביי"
צוקומען דעם פאראזיט, נימווילנדיג פֿארמואָגט מען אים מיט די געזונטע
קערנער אין שייער, אָדער מען פֿארזײיט אים אין פֿעלד,

אויף האָבער, זעלטענער אויף קאָרן, פֿארשפּרײיט זיך נאָך אַן אנדער
פאראזיט: אויף די בלעטער באווייזן זיך געלע פֿלעקן, װי ראָסט אויף אייזן,
דאָס זייגען קליינע שוועמלעך. זי ציהען די זאפֿט פֿון בלאט, און די
; תּבואה קען זיך צוליבדעם ניט אנטוויקלען.
נאָך שעדליכער איז אַן אנדער פאָרט פאראזיטישע שוועמלעך, װאָס
{ וואקסן אויף די קערנער, מען רופֿט זי , בראנדשוועמלעךיי, ווייל די קערנער
ווערן אזוי וי פֿארברענט, זי פֿילן זיך אָן מיט א שווארצער שטינקעדיגער מאסע,

=6 68 --

שעדליכע קרייטיכער אױפֿן פֿעלד,

אױפֿן פֿעלד מיטן גוט צעאקערטן באָדן, מיט
די הויכע און געדיכטע תּבוּאהשטרוי, װאָס שיצט
פֿון ווינט, באשאפֿן זיך גינסטיגע באדינגונגען פֿאר
אפֿולע ווילדע געוויקסן, דער מענש קוקט אױף
זיי, ‏ װי אויף שעדליכע קרייטיכער, וייל זיי ציהען
שפייז פֿון באָדן און שטיקן די תּבוּאה. צו דעם מין
געוויקסן געהערן די בלויע קאָרנב לומען אדער
די קאָרנרעדעלעך,

די בלויע קאָרנבלום געפֿינט מען ניכער פֿאר
אלץ אױפֿן קאָרנפֿעלד, ווייל זי איז נוט צוגעפּאסט
צו א זאמדינן באָדן,. אירע שמאָלע און באהאָרטע
בלעטעלעך דעמפֿן ניט אויס קיין פֿולע וואסער, -

אירע קליינע בלימעלעך זינען צוואמענ-

גענומען אין א שיינע קעפעלע, פֿון ערשטן בליק
קען מען מיינען, או דאָס איון איין בלום,
אינדעראמתן אָבער איז דאָס א גאנצער געועמל
פֿון בלומען (א געבלים), יעדער בלימעלע פֿאר זיך
װאָלט גאָרניט קענטיג געווען, אלע צוזאמען בלויען
זי זיך פֿונדערװייטן אין נעדיכטן פֿעלד און קענען

אויסהאלטן אויף זיך א שווערן אינסעקט, אין קעפעלע-

באמערקן מיר צווייערליי בלומען: אויסערליכע און
אינערליכע. די גרעסערע אויסערליכע בלומען האָבן
די פֿאָרמע פֿון א בעכערל מיט פֿינף שפיצן, װאָס
איז אונטן דין װי א רערעלע. זיי האָבן ניט קיין

שטױבפֿעדים, ניט קיין פעסטל און גיבן ניט קיין

- | פֿרוכט,. זייער זאך איז נאָר צוציהען צום געוויקס

אינסעקטן. די אינוויינינסטע בלומען זיינען קלענער,
כדי זיי בעסער צו זעהן, דארף מען אויף זיי קוקן
דורך א פֿארגרעסערגלאָז,. יעדע בלימעלע אי א
רערעלע, פֿונאונטן זעהט זיך דער קניפל (די
פֿלעשעלע) פֿון פעסטל; אױיבן אי די רערעלע
אזוי וי אָנגעבלאָון און ענדינט זיך מיט פֿינף שפיצן,
פֿון זי קוקט ארוים דער פעסמל מיט צוויי מיילער
און ארום אים די צוזאמענגעוואקסענע שטױבפֿעדים,

מוטערהאָרן,

פון ,קרעפעלין, לייטפ. 8. ד. באָטאַג,
אונטערריכט''. פארלאנ
4206 .13 ,לייפציג און בערלין.

5 -

= 66 -

אין האַרבסט שיטן זיך די קליינע פֿרוכטקערנדלעך ארויס, און דער ווינט
פֿארטראנט זיי און פֿארזײיט זיי. אָפֿטמאָל טוט דאָס, ניטווילנדיג, דער פויער
אליין,. ער פֿארטראָגט די קערנדלעך צוזאמען מיט די תּבואה אין שייער
אריין און פֿארזײט זיי דערנאָך אױפֿן פֿעלד,

געוויקסן מיט אווינע בלומען הייסן
קאָרבבלומינע, ווייל די איינצלנע בלומען
זיינען פֿאראײינינט צוזאמען אין א קעפל
אָדער א קאָרב, װאָס זעהט אױס װי
איין גרויסע בלום. קאָרבבלומיגע גע-

קאָרנבלום. | | ראמומקע.

פון ,.קרעפעלינט לייט, 8 ד. באָטאַנ, אונטערריכט ' פארל, עס טסיז 6 8 אין לייפציג און בערלין,

וויקסן זיינען זעהר פֿארשפרײט אין דער נאמור, אין פֿעלד, אױפֿן וועג צווישן
די זאנגען, קענט איר זיי אויך געפֿינען, ‏ אט ואקסן ראמומקעס, זייער
קאָרב באשמייט פֿון צווייערליי בלומען, ווייסינקע צינגעלעך ארום, און קליינע
געלע טרייבעלעך אינמיטן,

די הויבע שטעכעדינע דיסטל איז איך א קאָרבבלומינער געוויקס,
אירע בלומען זיינען רויטליך-װאָלעט,. די קערנדלעך האָבן א קרוין פֿון דינע
הערעלעך, דער װינט כאפט זיי אונטער און פֿארזײיט זיי אױפֿן פֿעלד, דער"

+י

-- 607 ר

פֿאר איז שער זיי אויסצוראטן, זיי וואקסן זיך פֿונאנדער און שטיקן די
תּבואה מיט זייערע װאָרצלעף . |

וועלכע קאָרבבלומיגע געװיקסן זיינען אייך נאָך באקאנט? וועלכע פֿעלד-
קרייטיכער זיינען אייך נאָך באוואוסט? | | |

! די איינוואוינער פֿון פֿעלד,

מיר ווייסן, אז אין וואלד לעבן אפֿולע קליינע און גרויסע חיות, זי גע-
פֿינען דאָרטן שפייז און א באהעלטעניש אין אן אומוועטער און אין א געפֿאר,
דאָס פֿעלד קען זיך ניט גלייכן מיטן וואלד. קורץ איז דאָס לעבן פֿון דער
תּבואה אױפֿן פֿעלד, און שוואך איז דער שוץ, װאָס מען קען געפֿינען אונטער
די זאנגען בשעת אן אומוועטער, פֿונדעסטװעגן וואוינען אין פֿעלד אפֿולע
באשעפֿענישן, | |

די גרויליך-געלע פֿעלדמױז איז א לעסטיגער איינוואוינער אױפֿן פֿעלד,.
זי גראָבט זיך אױים א נאָרקע אין דער ערד און שלעפט אהין קערנער,
ארױפֿקלעטערן ביז צו די זאנגען קען זי ניט, דערפֿאר בייסט זי אָפ דעםם
שטרוי פֿונאונטן און פֿארשלעפט אים מיטן זאנג צוזאמען צו זיך אין נאָרקע
אריין, |

ׂ ! פֿעלדמױז, ‏
פֿון ,,מיינהאלדם טירבילדער. , 8לג- צ. צ. מיינהאלד א. זעהנע אין דרעזדען.

-- 68 --

די פֿעלדמױז האָט א גרעבערן קאָפ און א קירצערן עק, וי די הוױזבויז,
זי פֿארמערט זיך זעהר שטארק און מאכט אָן פֿיל שאָדן אױפֿן פֿעלד,

דער ליבליכער לאַרך באזעצט זיך אויך אױפֿן פֿעלד, ;אויף דער ערד אין
א גריבעלע בויט ער אויס זיין געסט פֿון גראָז און שטרויעלעך און ליינט א-

= דצײ
=

אס { וְּ / |

דער לאַרך, -

/פֿון , פראנקע-שמייל, רעאליענבוך, ב"ד 1, אויםג. 8., מלנ, צסתנגוסעם -6 .3 אין ליימציג און בערלין.

הין אריין זיינע ברוינגעשפריצטע אייער, זיינע פֿערערן זיינען אויך ברוינליך-
גרזי, זייער פֿארב איז ענליך צו דער פֿארב פֿון דער ערד. פֿלינק און לייכט
באוועגט ער זיך צווישן די זאנגען, דערביי העלפֿט אים זעהר דער הינטערשטער

פֿינגער מיש זיין לאנגן קראָל,

- 69 --
ער שפייוט זיך מיט אינסעקטן, קערנער און מיט יוננע נאָרװאָס אױפֿ-
געגאנגענע תּבוּאה. ער קומט צופֿליהען נאָר פֿריה אין פֿריהלינג, װינאָר דער
שניי הייבט אָן צו צעגיין, זיין ליבער געזאנג הערט זיך פֿון מארט ביז מיף
אין זומער אריין. ער הייבט זיך אויף הויך, הויך אין דער לופֿט, מען קען אים
קוים מיטן אויג דערזעהן, און שוועבנדיג זינגט ער זיין קלינגעדיג ליד, אין
האַרבסט פֿאראײניגן זיך די לאַרכעם אין נרויסע טשאטעם און פֿליהען אוועק
אין די ווארעמע לענדער,

דער רעגנװאָרעם,

דעם קליינעם רעננווערעמל קען מען געפֿינען ניט נאָר אױפֿן פֿעלד,'
נייערט אומעטום אין דער ערד: אין גאָרטן, אױפֿן לאָנקע, אױפֿן ברעג
פֿון ואסער און אין וואלד, אָבער דעם גרעסטן באטייט האָט ער פֿאר די
פֿעלדער, איר האָט אים געװים געזעהן, אוב אייך איז אויסגעקומען ווענ
עסאיז צו גראָבן די ערד, | :
| דער רעגנװאָרעם באהאלט זיך אין דער ערד אין א לעכעלע אָדער א

רערעלע, װאָס איז אזוי גרויס, װי זיין גוף,. ער עטעמט אריין די לופֿט דורך
די הוט פֿון זיין גאנצן גוף, אָבער דורך א טרוקענע הױט איז שווער צו
עטעמען, דעריבער איז זיין הוט שטענדיג פֿײכט, שליימיג, פרובט אים
אָנרירן מיט דער האנט, װעט איר דאָס דערפֿילן, דערפֿאר האָט ער אויך
מורא פֿאר די זון יאון קריכט ארוים פֿון דער ערד נאָר .ביינאכט אָדער נאָך
א רעגן, |
זיין נאנצער גוף באשטייט פֿון אפֿולע קליינע רינגען, פֿונאונטן און
פֿון די זייטן האָט ער גאנץ קליינע הערעלעך, מיט זיי שפּארט ער זיך איין
אין באָדן, בעת ער קריכט, ער באווענט זיך דורכדעם, וואס פֿארנט ציהט ער
זיין גוף אוים און הינטן ציהט עֶר אים צונויף, :

בעת ער קריכט אריין אין דער ערד, ציהט ער שטארק אוים די פֿאָדערשטע
רינגען, זי װערן נאָר דין און מיט זי גראָבט ער זיך אריין מיטן קאָפּ פֿאָרױם
אין דעם ווייכן באָדן, דערביי העלפֿט ער זיך דערמיט, װאָס ער נעמט אריין
די ערד אין מױל, לאָזט זי דורך דורך זיין גאנצן אינגעוויים און ווארפֿט זי
ארוים פֿונהינטן אױפֿן אױבערפֿלאך, אױיף אזא אופֿן טוט ער אָפ מיט" ‏
אמאָל צוויי ארבעטן: ער פֿארקריכט אין דער ערד און שפייוט זיך אין דער-
זעלביגער צייט מיט דער פֿױלעכץ, װאָס געפֿינט זיך דאָרטן, ער האָט
נים קיין ציינער און קיין מוילצווענגלעך, װי די אינסעקטן, און גריזעט ניט
קיין װאָרצלען פֿון געויקסן, אָפֿטמאָל ביינאכט ציהט ער אריין אין זיין לעכל
בלעטער, אָבער ער שפייוט זיך מיט זײַי ערשט דאַן, ווען זי ווערן פֿארפֿױלט

== 470 --

אין דער עױד, דאָס רוב זיינען דאָס קרויטבלעטער, ער דערקענט זיי, װי עס
ווייוט אוים, נאכן רִיחַ, ווייל קיין אוינן האָט ער ניט, ער דערפֿילט דעם
קלענסטן מרייסל און באהאלט זיך גלייך אין דער ערד, ניט האָבנדיג קיין
אויגן, דערפֿילט ער דאָך ליכטיקייט, ער קריכט תיכף אריין אין דער ערד,
ווען מען באלייכט אים אינדערפֿינסטער מיט א. לאַמטערנע, ער פֿאױמערט
זיך דורך זיינע שליימיגע אייער. |

די רעגנווערים האָבן דעם גרעסטן באטייט אין דער נאטור: זיי ה עלפֿן
שאפֿן א פֿרוכ פּערדינן ב אָדן,. אזיווי זיי צעלעכערן דעם באָדן, קומט
אין אים אויין מער לופֿט און פֿײיכטקײט, זי לאָזן דורך די ערד דורך זייער
גוף און מאכן זי ווייכער. זיי ציהען אריין בלעטער אונטער דער ערד און
מאכן זי דערמיט רייבער מיט פֿױלעכץ, אזוי אקערן און מיסטיגן זיי אֶהן אַן
אױפֿהער די ערד, |

דער רעגנװאָרעם האָט אֶפֿולע קרובים, וואָםס לעבן אין דער ערד, אין
וואסער און אפֿילו אין נוף פֿון אנדערע חיות, װי פאראזיטן, די נאטור-
פֿאָרשער טיילן זי אויס אין א באזונדערע גרופע אָדער טיפ בעלייחיים, װאָס
זי רופֿן אָן ווערים. װערים האָבן א װײיכן גוף מיט א פֿײיכטע שליימינע
הויט, דורך וועלכע זי עטעמען. ביי דעם נרעסטן טייל ווערים איז דער גוף.
צעגלידערט אויף ריננען,. זיי האָבן ניט קיין ציינער און קיין מױלי
צווענגלעך און קענען זיך שפייזן נאָר מיט נאָר ווייכע שמאָפֿן אָדער מיט
ואפֿטן,

אויף דער לאָנקע,
ווילדע תּבואה,

װי א שיינער בונטער טעפעך לינט פֿאר אונז די לאָנקע. פֿון דעם נע-
דיכטן גרינעם גראָז קוקן ארויס טױיזנטער פֿארבינע בלומען, די גרינע גראָז
איז ווילדע תּבואה, סאיז פֿארהאנען זעהר פֿיל מינים ווילדע תבואה,

בעת מיר קוקן זיך צו נעהענטער צו די גרעזער, באמערקן מיר גלייך, וי
נאָהענט זי זיינען צו תּבואה, דער שטאם איז א פוסטער שטרוי, װאָט וויגט
זיך פֿון װוינט, אָבער ברעכט זיך ניט; די שמאָלע און לענגליבע בלעטער כאפן
ארום מיט זייערע שיידן דעם שטרוי; די בליהונג איז צונױפֿגעקליגן אין .
זאנגען אָדער אין בעזעמלעך, װי ביים האָבער. די זאנגען און די בעועמלעך
זיינען צוגױפֿגעשטעלט פֿון אזוינע קליינע און ניטקענטיגע בלומען, אז נאָר.
דורך א פֿארגרעסערגלאָז קען מען זי דייַטליך זעהן, בעת זי שטויבן, רוקן זיך

71 --

ארוים פֿונם זאנג געלבליבע און ברוינליכע שטױבפֿעדים; זיי באשטויבן זיך,

וי די פֿעלדתּבואה, דורכֿן ווינט,

זי וואקסן גוט אױף איטליכן באָדן, און מיר געפֿינען זי אומעטום, |
אפֿילו אױפֿן שימיגן זאמד, זי פֿארמערן זיךן;ניט נאָר מיט קערנדלעך, מער

פֿאר אלץ פֿארמערן זי זיך דורך
אָפּלױפֿער,,,. װאָס דער װאָרצלשטאם
לאָזט ארוים פֿון זיך אין אלע זייטן,
פרובט אױסנראָבן פֿון דער ערד א
ווילדע תּבואה, וועט איר זעהן, װיפֿיל
אָפּלױפֿער מיט קנאָספן זייער לענגליכער
װאָרצלשטאם פֿארמאָנט, געוואוינטליך
שניידט מען אֶָפּ די גראָן פֿריהער,
איידער עס ווערט פֿארטיג די פֿרוכט (די

קערגדלעך), און פֿונדעסטװעגן וואקסט /}||

זי װידער אָפּ; דאָס איז מעגליך גאָר
דערפֿאר, ווייל דער װאָרצלשטאם בלייבט
אין דער ערד און שטעלט ניט אֶפ
זיין ארבעט נאכן היישניט. פֿון אָטדי
מינים ווילדע תּבואה, װאָס פֿארשפרייטן
זיך אויף די ברױטפֿעלדער אוּן נעמען
צו שפייז און ליכטיקייט פֿון אונזערע
| תבואות, איז זעהר שווער פּטור צו ווערן,
מען שניידט זיי אָפ צוזאמען מיט דער
תבואה, אָבער זיי וואקסן ווידער אֶפ
פֿון װאָרצלשטאם, |

אפֿולע פֿון די וילדע תּבואות
האָבן א גרויסן באטייט פֿארן מענשן,
ווייל פֿון זי באקומט זיך דער בעסטער
הי פֿאר אונזערע בהמות. ועהר א

| זעטיגער היי באקומט זיך פֿון אויסגע-

טריקנטע טימאָפֿײנראָז (טימאָפֿעיעוקע),
די טימאָפֿײינראָו האָט לענגליכע, זעהר
געדיכטע זאנגען, וי בערשטעלעך, מען
פֿארזײט זי אױכֿעט קינסטליך אױף
גאנצע לאָנקעס,

די בליהונג פֿון דער וילדער

פֿעלדגרעזער,
א) טימאפּיינראָז (פֿעדערגראָז) ; ב) שמעקעדיגע
גראָון ג) פלעוועל |
פון קרעפעלין, לייטפּ. פ. ד. באָטאַנ. אונטערריכט"". -
פארלאג צסמטטסת' 6 .8 אין לייפציג און בערלין.

תּבואה איז אזוי קליין, אז עס איו שווער צו אונטערשיידן איין מין פֿון דעם
אנדערן, געפֿינט אויף דער לאָנקע טימ אָפֿייגראָז און ציטערגראָז
די ציטערגראָז האט פּלאציגע ברוינליכע זאנגעלען אױפֿן בעזעמל, זיי ציטערן
פֿון קלענסטן ווינטל, די יאָושיקעס האָבן הארטע שופעלעך אין די זאנגען.

די איבעריגע געוויקסן אויף דער לאָנקע.

די איבעריגע געװויקסן אויף דער לאָנקע האָבן פֿארביגע און אָפֿט
שמעקעדיגע בלומען און װוערן באשטויבט דורך אינסעקמן.

שיין איז די לאָנקע אין א זונינן טאג. אױב איר װעט זך פֿאר-
אינטערעסירן מיטן לעבן אױיף אזא לאָנקע און װעט זיך אָפּשטעלן, כדי זי
שטיל צוֹ באוואונדערן, װעט איר באנעמען א זשוושען און א זומען פֿון
אינסעקטן, װאָס פֿליהען פֿון בלום צו בלום, פֿאלן צו צו א בעכערל פֿון א -
שמעקעדיגער בלום, ווערן אזוי ווי פֿארגליווערט אויף א רגע און פֿליהען שוין
|צו אן אנדער בלום, אָפֿטמאָל קענט איר דערביי באמערקן, אז געוויסע אינ-
סעקטן האָבן זייערע באליבטע בלומענשפייזער, זיי געפֿינען זי גלייך צװישן
אנדערע און מיידן אויס די איבעריגע. אזוי פֿליהט די עֶררבין אויף א לאָנקע,
װאָס איז רייך מיט קלעווער (דרייבלאמ), נאָר אױף די רויטע און די ווייסע
קעפעלעך פֿון קלעווער; אמאָל קענט איר זעהן, וי זי קלייבט אוים נאָר רוימע
קאָרנבלומען,

דורכן פֿריהלינג און זומער בייט זיך אייניגע מאָל דער אלגעמיינער בילד
פֿון דער לאָנקע, פֿארשײדענע געװיקסן האָבן זייער באשטימטע צײיט צו -
וואקסן און צו בליהען, אין די ערשטע טעג פֿון פֿריהלינג ווארפֿן זיך אין די
אויגן געלע בלומען, דאָס איו דער "לײיבנצאָן,, אָדער די פוכבלום,. ער בליהט
פֿריה און באהערשט אינאנהייב די לאָנקע; דערנאך נעמען זיך צומישן צו
דער געלער פֿארב אױכֿעט אנדערע פֿארבן, דערהויפט װיאָלעט און רױט;
| װיאָלעט איז קלעווער, און רוט זיינען פֿארשײידענע מינים ווילדע געגעלעך;
צווישן זיי זעהען זיך די ווייסע שירמלעך פֿון קימל און פֿון ווילדע מערן;
בלוי זיינען די גלעקעלעך; געל זיינען אויך פֿארשײדענע מינים מערדערלעך,
(לוטיקעס) מיט זייערע נלאנציגע בלומען; מערדערלעך האָט זײי אנגערופֿן
דאָס פֿאלק, דערפֿאר ווייל זיי זיינען גיפֿטיג,
| דאָס אלנעמיינע בילד ווענדט זיך אָן דעם, אױף װאָספֿאר א באָדן די
לאָנקע געפֿינט זיך, אױף א טרוקענעם אָדער אױף א פֿײכטן, אויף א
טרוקענעם באָדן האָבן פֿיל געוויקסן שמאָלע אָדער טיף איינגעשניטענע בלעטער,
אמאָל בלעטער דינע, וי האָר; בֵּיי אנדערע געויקסן זיינען די בלעטער
שטארק באהאָרט, אױיף דער אָפֿענער לאָנקע װוערן די געוויקסן שטארק

גלעקלעך.

פון קרעפעלין, לייטם, פ. ד. באָטאַנ. אונטערריכש", פלנ. עסמטטסת' .6 .8 אין לייפציג און בערלין,

באשטראלט פֿון דער זון; אזוינע בלעטער פֿארהיטן פֿון א.צו שטארקע אוים-
דעמפֿונג פֿון וואסער, | |

| נאָך איין אינטערעסאנטע דערשיינונג קענט איר באמערקן אױפֿן לאָנקע,
מיר ווייסן, אלע געוויקסן נוימיגן זיך אין ליכטיקייט, אין דעם שיין פֿון דער
זון. געוויקסן מיט א שטארקן שטענגל, װאָס הייבט זיך אױיף הויך, זיינען
פֿארזיכערט מיט ליכטיקײיט; אנדערם אין מיט די, װאָס האָבן א שואכן
גראָזיגן שטענגל, װעלכער קען זיך ניט האלטן אינדערהייך און קריכט אויף
דער ערד; אזוינע געוויקסן װאָלטן געמוזט אפשטארבן אין שאָטן, אָבער זי
| העלפֿן זיך דערמיט, װאָס דער שוואכער שטענגל שפארט זיך אָן אױיף זיין
רשטארקערן שָכן, װויקלט זיך ארום ארום זיין שטאם און הייבט זיך אויף צו
דער ליכטיקייט, אױף דער לאָנקע װעט איר געפֿינען אפֿולע אזוינע וויקלער
אָדער קריביגע געויקסן, געפֿינט דאָס געוואוינטליכע וויקלבלימעלע, זי האָט
לענגליכע בלעטער, וי פֿײלן,. אירע װײסראָזליכע בלומען ווייזן אוים, װי א
ברייט געעפֿנטע לייקעלע. זיי שמעקן וי ביטערע מאנדלען, אפֿולע פֿלאנצן
זיינען געשיצט פֿון אינסעקטן דורך זייערע שטעכינע האר, בהמות מיירן
אויך אוים אזוינע געוויקסן,. אנדערע געװויקסן זיינען גיפֿטיג, סאיז צו בא-
וואונדערן, װי בהמות דערקענען אזוינע געװויקסן, געװיס העלפֿט זי מיט
| = דערביי זייער שארפֿער חוש-הריחַ,

א

וויקע,

די וויקע האָט אויך א זעהר שוואכן שטאם, אָבער די געפֿעדערטע
בלעטער פֿארענדיגן זיך ביי איר מיט לענגליכע גרינע געדרייטע פֿעדים, מיט
! די פֿעדים כאפט זי ארום אנדערע שטארקערע געויקסן און אזוי הייבט זי
זיך אויף צו דער זון און צו דער ליכטיקייט,

אירע בלויליך-לילע בלומען זיינען צוזאמענגעקליבן אין לענגליבע נע-
בלימען, יעדע בלום האָט א שיסעלע און א קרענצל פֿון פֿינףה בלעטער: א
זעגל, צוויי פֿלינלען און א שיפֿעלע, וואו סיליגן די שטױבפֿעדים און דער
| לענגליכער פּעסטל מיט א האָריגע מיילכעלע, מיף אין בלום איז דאָ האָניג,
נאָר די ערדבין מיט איר לאננן זויגער קען צו אים צוקומען; װיגנדיג די
/האָניג, טראָגט זי אריבער די שטויב פֿון איין בלום אויף די אנדערע,. אבער
די בינען געפֿינען זיך אֶפֿט א קירצערן וועג צום האָניג; זיי שטעפֿן דורך די
שיסעלע און די בלומענבלעטער, אױפֿן אונטערשטן זייט פֿון די בײבלעטער
איז אויך דא האָניג, װאָס ציהט צו צו זיך מוראשקעס, די נאמורפֿאָרשער
האָבן נאָך ביזאהער ניט ארױסגעפֿונען דעם באמייט פֿון אָטדעם האָניג אויף
די בלעטער. זיי רעכענען, אז דאָס איז א שוצמיטל: די מוראשקעם נאשן -
דעם האָניג און עסן אויף די איבעריגע אינסעקטן, װאָס װאָלטן געקענט שאטן
דעם געוויקם. ‏ די וויקע איו א פֿלאטערגעװיקס, לוט אירע בלומען און
פֿרוכט איז זי ענליך צו ארבעס,

קלעווער אָדער דרייַבלאט,

קלעווער איז אויך א פֿלאטערגעװיקס, סאיז פֿארהאַנען רויטע און ווייסע
קלעווער, זייערע שמעקעדיגע בלומען זיינען זעהר קליין, אָבער זי זיינען קענטיג,
ווייל זי זיינען צוזאמעננעקליבן אפֿולע אין איין גרויסער קעפעלע. נעמט פֿונ-
אנדער די קעפעלע און קוקט זיך צו אױפֿמערקזאם צו די איינצלנע בלומען, װעט
איר געפֿינען דעמזעלביגן בוי, וי ביי וויקע, אָדער ביי ארבעס. ווען מען גיט א
דריק די שיפֿעלע, באווייזן זיך די שטו{יבפֿעדים און דעו פעסטל מים זיין בערשטעלע.
| דאָסזעלביגע קומט פֿאָר, בעת אן אינסעקט זעצט זיך אױפֿן שיפֿעלע,. אזוי
העלפֿן מיט די אינסעקטן דער באשמויבונג, װי ביי דער וויקע, אזוי אויך דא
קענען נאָר די עררבינען ארױסגעפֿינען דעם טיפֿפֿארבאָרגענעם האָניג. די
געוואויגליכע בין געפֿינט זיך דעם קירצערן װעג, דורבשטעפֿנדיג די שיסעלע.
ביי דעם ווייסן קלעווער איז די בלומענרערעלע קירצער, און סאיז דערפֿאר
גרינגער צוצוקומען צום האָניג, |

קלעווער גיט דעם בעסטן היי, דערפֿאר. פֿארזײט מען מיט אים גרויסע
פֿעלדער, |

- יי א
וועגן צוזאמענלעבן פֿון די געויקסן אויף דער לאָנקע,

די געוויקסן אויף דער לאָנקע זיינען אויסערליך שוואכער פֿאר די בוימער,.
אָבער זיי זיינען אויך גוט געשיצט פֿון קעלט, װינט און טריקעניש,. דער
גראָזינער שטאם און די בלעטער שטארבן אָפּ אין האַרבסט, אָבער דער ואָרצל-
שטאם ווינטערט איבער אין דער ערד,

זייערע שוואכע שטעגנלעך קענען באשטיין קענן דעם גרעסטן וינט,
ווייל זי זיינען ביינעוודיג און װיגן זיך אין דער זייט, אין וועלכער דער ווינט
װײיהט; באזונדערס איז דאָס קענטיג ביי אלע גרעזערתּבואות: דער פוסטער /
שטרוי און די לאנגע שמאָלע בלעטער פֿלאטערן, אָבער ברעכֿן זיך ניט פֿון
ווינט,

די געוויקסן וואקסן געדיכט, פֿלעכטן דורך דעם גאנצן באָדן מיט זייערע -
צעשפרייטע װאָרצלשטאמען און שיצן אויף אזא אופן איינע די אנדערע,

צוליבדעם, װאָס זיי וואקסן נעדיכט, איז מעגליך די געקרייצטע. באז
שטוי בונג, |

די געוויקסן באקומען אפֿולע ליכטיקייט, זי דעמפֿן אָבער אוים דערפֿאר
אפֿולע וואסער, פֿון דער אנדער זייט, איז אויף דער לאָנקע פֿארהאַנען מער
טוי און נעפּל, און דאָס פֿרישט אֶפּ די געװיקסן,

מיר זעהען, אוֹ די לאָנקע איז אויך אזא לעבנגעמיינשאפֿט, װי דער
וואלד, דאָ איז אויך דאָס לעבן פֿון איין; געוויקס ענג פֿארבונדן מיטן לעבן

פֿון דעם אנדערן

די לאָנקע גיט אויך שפייז און א היים פֿאר טויזנטער אינסעקטן,
קליינע און ‏ גרויסע; װילדע הינער און לאַרבעס בויען זייערע געסטן אי
גריבעלעך צװישן די געדיכטע גראָז; פֿרעש באהאלטן זיך דאָ און יאָנן זיך
נאָך אינסעקטן, זי באזעצן זיך דערחויפט אױיף פֿײכטע זומפּינע לאָנקעס;
דאָ טרעפֿן זיך אויך שלאנגען און אנדערע קריכינע. חיות; בושלען אָדער
שטאָרכן שפרייזן מיט זייערע לאננע פֿיס דורך די הויכע און געדיכטע גראָו
און כאפן מיטן לאנגן שנאָבל פֿרעש, שלאנגען און יאסטשערקעם,

משה-רבנום קיהעלע.

אָפֿט קען מען געפֿינען אויף דער לאָנקע א קליינינקן זשוק, װאָס די -
קינדער רופֿן אים ,, משה-רבנוס קיהעלעיי. זיין גוף איז קיילעכדיג, זיינע הארטע
אױבערפֿלינלען זיינען רוט מיט שווארצע פינטעלעך. אונטער די אויבער-
פֿלינלען האָט ער א צוויימע פּאר פֿלינלען: גרעסערע און דורכזיכטינע. ער

לאָזט זיי פֿונאנדער, בעת
ער פֿליהט,

בעת מען כאפֿט אים
- אָן, פֿארשטעלט ער זיך פֿאר
א טױטן, ער איז א רויבער
און שפּייזט זיך מיט איג-
סעקטן, װאָס ער כאפט אויף
די געוויקסן, דאָסזעלביגע
טוט אויך זיין לארוו,

דער
נרינער היישפריניערי

די היישפרינגערס לאָז
זיך זעהן און הערן אויף דער
- לאָנקע. סוף זומער ניבן
זי נאנצע קאָנצערטן, איר האָט געווים געהערט זייער , ציק-ציק". טזיינען
פֿארהאַנען גרויע און גרינע היישפרינגער. אויב סװעט ױך אייך אײג-
געבן אנצוכאפן א גרינעם היישפרינגער, לאָוט אים אריין אין א גלאָז און
קוקט זיך צו צו אים אױפֿמערקזאס, פֿון ערששן בליק קען מען אונטערשיידן
די ווייבעלע פֿון מאנעלע. ביי איר ענדינט זיך די בײכל מים א לאנגן
אייערליינער, זי שמעכט אים אריין אין דער ערד און לייגט דאָרטן אירע
קליינע אייעלעך, װאָס פֿון זי קומען ארוים אין פֿריהלינג קליינע היישפרינגער .
אֶהן פֿליגלען, זי הויטלען זיך עטליכע מאָל און אנטוויקלען זיך אלץ מער,
ביז זי ווערן אמתע היישפרינגערס; דעם גילגול פֿון א פאָ פקע מאכן זײ.
ניט דורך, יי

משה-רביגוס קיהעלעך
(אויף בלעטער),

דער גרינער היישפרינגער,

= 7 --

| = דער היישפריננער שפייזט זיך מיט בלעטער פֿון געוויקסן און מיט איג-
- סעקטן, זיין מויל האָט שארפֿע מוילצווענגלעך, אױפֿן קאָפּ האָט ער צוויי
גרויסע אויגן און א פּאָר לאננע טאפערס; בעת ער דארף שפרינגען, פֿאר-
! בויגט ער זיי אױיפֿהינטן, .
| ער איז א פֿלינקער שפריננער. דערצו זיינען זעהר גוט צוגעפאסט
זיינע לאנגע הינטערשטע פֿים. די אויבערשטע פֿליגלען ביי דעם היישפריננער
זיינען גלייכע און הארטע, אונטער זיי געפֿינען זיך נאָך א פאָר פֿליגלען,
ברייטע און דורכזיכטיגע,. בעת ער פֿליהט שפרייט ער זיי אויס; אין רוהיגן
צושטאנד לייגט ער זיי צוזאמען װי א פֿעכער אונטער די אױבערשטע
פֿליגלען, | י

דער נוף איז ביי אים צעמיילט אויף דריי מיילן און איז באדעקט מיט
א הארטן פאנצער פֿון כיטין, װי ביי אלע אינסעקטן: ער עמעמט דורך
די קליינע לעכעלעך, װאָס נעפֿינען זיך אויף די רינגען פֿון זיין בייבל,

אָבער וויאזוי זינגט ער? אוב איר מיינט, או מיטן מױל, האָט איר א
טעות. איין פֿליגל רייבט זיך אָן דעם אנדערן, און דערפֿון קומט דער סקריפ
אָדער דער ,,ציקי'. דער היישפרינגער הערט גאנץ נוט, אָבער זיינע אױערן
געפֿינען זיך אויף די פֿאָדערשטע פֿיס, . |

פֿונאװנט ווערט דער קאָנצערט אויף דער לאָנקע נאָך הילכינער: דֵאָם
גרילט די פֿעלדנריל, ס'איז שווער זי צו זעהן, ;ווייל זי באהאלט זיך אין
קליינע גריבעלעך אין דער ערד,

װאָספֿאר א באטייט האָט פֿארן היישפריננער זיין נרינע פֿארב? וועלכע
אינסעקטן זיינען אייך נאָך באוואוסט אױף דער לאָנקע? |

דער קראָט,

דער קראָט לעבט אויף דער לאָנקע אונטער דער ערד, איר זעהט דאָך
אָפֿט קופקעלעך ערד אויף דער לאָנקע, דאָס איז זיין ארבעט,. אפשר װעט
אייך אמאָל אָפּנליקן, און איר װעט דערזעהן דעם קראָט אלין, בעת ער
קריכט ארויס פֿון זיין נאָרקע. קוקט זיך צו צו איִם, ער אין א קונציגער
ערדגראָבער. דער גאנצער נוף זיינער איז װי א וואליק, פֿונפֿאָרגט אביסל
צוגעשפיצט, זיין נאָז איז אויסגעצויגן, װי א קליינער שנוק, |
די פֿאָדערשטע פֿים זיינען אמתע שױפֿלען, זיינע בריימע טריט, אָדער
ריכטיגער זיינע הענט, האָבן קורצע פֿינגער מיט לאנגע און שארפֿע קראלן, -
װאָס זיינען אױיסנעדרייט אינדערזייט,. מיט די הענט גראָבט ער די ערד,.
שארט זי אָפּ אָנאזייט און וארפֿט זי ארויס, דערביי העלפֿט אים אויך דער .
קאָפּ, דערהויפט דער שנוֹק. אװי װי א קלין גראָבט ער זיך אין דער ערד

דער קראָט..

פֿין ,מיינהאלדס טירבילדער', פלג, 8606 6 11010016 .0 .0 אין דרעזדעי.

אריין, = די הינטערשטע פֿים גראָבן נישט, סאיז צו באוואונדערן, װאָספֿאר
א שווערע ארבעם אזא קליינע באשעפֿעניש טוט אויף, ער גראָבט זיך אָפֿטמאָל
איין אין אזוינע ערד, װאָס דער מענש קען זי בייקומען נאָר מיט אַן אייזערנער
לאָפּעטע, זיין שווארצער פעלצל האָט קורצע גלאטע און בליסטשעווריגע האָר,
די ערד קלעפט זיך צו אזעלכע האָר ניט צו, און זי שטערן אים ניט, בעת
ער גראָבט זיך אין דער טיפֿעניש,

די אויגן זיינען שוואך און קליין און פֿארבאהאלטן צװישן די. האָר; אין
דער פֿינסטערניש אונטער דער ערד דארף ער זי ניט; אױף דער ערד קריכט
ער ארוים מערניט וי ביידערנאכט,

דער געהער איז ביים קראָט שארף, קיין אויערמושלען האָט ער ניט,
אָבער אין דער הארטער ערד ניט זיך אזוי אויך גוט איבער יעדער קלאנג ;
בעת ער גראָבט, פֿארמאכן זיך די אױערן מים באזונדערע דעקלעך, (װאָס-
פֿאר א באטייט האָט דאָס?) ער האָט ציינער פֿון א רױבחַיה, זי זיינען
נאָר קלענער און נאָך שארפֿער, די עקציינער זיינען אזוי װי שארפֿע שפּילקעס,
ער שפייזט זיך מיט אינסעקטן, זייערע לארוועס, מיט רעננװערים, מיט
- שנעקעס און אפֿילו מיט מייז, ער איז א גרויסער פֿרעסער, דערהויפט איז
ער א בעלן אויף לארוועס פֿון מאיזשוקעס, ער פֿרעסט זי אויף טויזנטערװײז,

-- 399

ער פֿאלט ניט אריין אין קיין װינטערשלאָף. מיף אין דער ערד, וואו ער
- ליגט, פֿילט זיך דער פֿראָסט ניט. און די אינסעקטן און ווערים, װאָס ער
שפּייזט זיך מיט זיי, געפֿינען זיך אויך דאָרטן אין יעדער צייט פֿון יאָר, זיין
רונדליכע נאָרקע געפֿינט זיך טיף אין דער ערד, אין אלע זייטן גייען אָפ
פֿון איר לאנגע דורכגענג אָדער קאָרידאָרן. דאָס זיינען זיינע וועגן, ואו
ער זוכט און כאפט רױיב. די נאָרקע אין וייך אויסגעבעט מיט טרוקענע
נראָז, קראָטעם לעבן איינציגווייז, .

דער קראָט איז זעהר א נוצליכע חיהעלע; סאיו גענוג זיך צו דערמאָנען,
װױפֿיל שאָדן עס מאכן אָן אױפֿן פֿעלד, אין נארטן און אין וואלד די לארוועס
פֿונם מאיזשוק, כדי מיר זאָלן קענען אָפּשאצן די נוצן פֿון א קראָט. אמת,
גראָבנדיג די ערד, קען ער אמאָל שאַטן די װאָרצלען אָדער אָנוֹוארפֿן זיינע
קופקעם ערד אױף א בייט אין גאָרטן, אָבער דער שאָדן איז צו קליין אין
פֿארנלייך מיטן נוץ, װאָס ער ברענגט. דעריבער דארף דער מענש אים ניט
רודפן, - | | |

- לעבן ואסער און אין ואסער.

דאָס לעבן פֿון אסַך געוויקסן און חיות איז ענג פֿארבונדן מיטן וואסער,
באזונדערס רייך מיט געוויקסן זיינען שטייעדיגע וואסערן, אָזערעס, סאזשלקעס,
דאָס לױפֿיגע וואסער איז ניט אזוי גינסטיג פֿארן לעבן פֿון געוויקסן, איר
האָט געווים אליין באמערקט, אז די שטראָמיגע טֵייכְן ווערן ניט פֿארוואקסן,
דער גיכער שטראָם לאָזט די געװיקסן ניט פֿארפֿעסטיגן זיך אין וואסער,
| אפֿולע געוויקסן וואקסן אויף דער פֿייכטער ערֶד פֿון ברעג, אנדערע בא-
זעצן זיך אין וואסער גופאָ, סאיז אינטערעסאנט זיך צו באקענען מיט עטליכע
אזוינע געוויקסן,, כּדי צו זעהן, וי וואונדערליך זיי פּאסן זיך צו צום לעבן
אין וואסער, | |

די פֿארגעסניטל, -

| דאָס זיינען קליינע בלויע בלימעלעך, װאָס יעדערער קען זי זעהר גוט,
זי וואקסן אױף פֿײכטע ערד ביים ברעג פֿון וואסער. אמת, זיי טרעפֿן זיך
אויך אויף טרוקענע לאָנקעם, אָבער יעמאָלט זייגען זי אָרעם, אויסגעצויגן,
די בליהונג איז קליין און בלייך. ‏ אױפֿן ברעג פֿון וואסער דערנרייכן זי
זייער גרעסטע פראכט. די פֿארנעסניטל איז א פֿיליאָריגער געוויקם, אין
דער ערד האָט זי א װאָרצלשטאם, בעת מען זעצט אריין אין פֿייכטע זאמד

אירע קלייגע צווייגעלעך, וואקסן זי דורך; די. שטעננלעך און די קליינע

2 80 --

לעגגליכע בלעטער זיינען לייכט
באהאָרט, דאָס פֿארהיט פֿון א צו
שטאויקער אױסדעמפֿונג,
דאָס שענסטע' אין דעם געוויקס
זיינען די בלומען. יעדע בלום האָט
א גרינע שיסעלע און פֿינה חימל-
צ | =+ בלויע בלומענבלעמעלעך.. אונטן
די פֿאַרגעסניטל, זיינען זי אויסגעצויגן, און פֿונאױבן
| ווייזש די בלום אויס, װי א פֿלאכער
טעלערל מיט א געלן פֿלעק אינ-
| מיטן; דער פֿלעק מאכט קענטיגער
די בלום פֿונװײטן, ער באשטייט פֿון פֿינף קלייגע שופעלעך, װאָס פֿארמאכן
די בלומענרערעלע און שיצן די שמטױבפֿעדים פֿון באנעצוננ. אינסעקטן, װאָס
זוכן שטויב און האָניג, רוקן פֿונאנדער די שופעלעך און העלפֿן דערמיט די
באשטויבונג, פֿון פעסטל אנטוויקלט זיך די קליינע פֿרוכט, װאָס צעפֿאלט
זיך אויף פֿיר קלייגע גיסעלעך. די פֿרוכט בלייבט אין האָריגן בעכערל פֿון
שיסעלע, די האָרינע בלעטעלעך שמייען צו צו די האָר פֿון די פֿארביי"
גייענדיגע חיות און בהמות און ווערן אויף אזא אופֿן פֿארשפרײט,

פון ,,קרעפעלין, לייטם, פ. ד. באָטאַנישן אונטערריכט",

8, זסמטטסע' 6 .ם אין לייפצינ און בערלין.

וואסערראָר.

וואסערראָר וואקסט זיך געדיכט פֿונאנדער אױפֿן ברעג און אין וואסער
לעבן ברעג, אױף אָזערעס און סאזשלקעס, אוב אייך אינטערעסירט, פֿוגד
וואנען עם נעמט זיך דער נאמען, רייסט אָפּ זיין הויכן שטענגל און קוקט זיך
איין אינווייניג,. ער איז פוסט אזוי װי א רער דער שטענגל פֿון א וואסער-
ראָר איז א שטרוי. ער איז צעמיילט דורך קניפלעך אױיף עטליכע מיילן.
אזא שטעננל איו זעהר שטארק און האָט ניט קיין מורא פֿארן ווינט, װאָס
הערשט אזוי פֿרײי אױפֿן וואסער, ער ביינט זיך איין און גלייכט זיך אוים,
אָבער ער ברעכט זיך ניט. די לאנגע און שמאָלע בלעטער פֿלאמערן װי
בענדער אױפֿן װוינט און רייסן זיך ניט; מיט זייערע שטילן כאפן זײי ארום
דעם שטאם און שיצן אים. וואסערראָר איז אויך א תּבואה. די קליגע
זאנגעלעך זיינע זיינען צוזאמענגעקליבן אין בעועמלעך, די פעסטלען האָבן
פֿעדערדיגע פֿעדים, מיט וועלכע זיי כאפן אָן דעם בלומענשטויב. דער ווינט איז
דאָ דער באשטויבער,. בעת די קערנער ווערן פֿארטיג, רייסן זיך די זאנגעלעך
אָפּ פֿון שטרוי, זייערע שטילן זיינען באדעקט מיט געדיכטע ווייסע הערעלעך,
דער ווינט כאפט זי אונטער און צעטראָנט זיי ווייט אין אלע זיישן, די

28 8 --

קערנער זיינען פֿאר דער וואסערראָר ניט דער איינצינער מימל זיך צו פֿאר-
מערן, דער לאנגער װאָרצלשטאם אנקערט זיך איין טיף אין שליימיגן גרונט
און לאָזט פֿונאנדער אָפּלױפֿער אין אלע זייטן, דערפֿאר וואקסט זיך די וואסער"

ראָר אזוי געדיכט פֿונאנדער,.
| צווישן די אָפּלױפֿער פֿארהאלט זיך וואסערשליים (פֿון צעפֿױלטע גע-
וויקסן און חיות), ווערט פֿארטראָגן שטויב און זאמד, אזוי שאפֿט זיך א באָדן
פֿאר אנדערע געוויקסן, װאָס גײיען אויף און אנטוויקלען זיך גום אין שליים
און פֿיכטקײט, וואסערראָר קען זיך אָבער פֿארשפרייטן אין וואסער נאָר
ביז א געוויסער טיף, ווייל זיינע בלעטער נויטיגן זיך אין לופֿט, זיי קענען
זי אָבער ניט ציהען אין זיך, אוב זי לינן אונטערן וואסער, |

אויף זייערע בלעמטער פֿארהאלט זיך ניט קיין טוי און קיין רעננוואסער,
עם רינט באלד אראָפ, (דערקלערט, פֿארװאם איז דאָס וויכטיג פֿאר אוא
געוויקס, װי וואסערראָר),

די בלעטער פֿון וואסערראָר זיינען הארט, זיי האָבן אין זיך פֿיל

מינעראלישע שטאָפֿן, בהמות עסן זיי ניט,. אוב מען ויל פֿון זי מאכן חיי,
מון מען זיי אפשניידן, בעת זי זיינען נאָך גאָר יונג, מיט די שטרוי דעקט
מען דעכער און מען פֿארטינקעוועט ווענט, |

די וואסערליליע,

אין שטילפֿליסינע טייכן און נאָכמער אין אָזערעס וואקסט זיך פֿונאנדער

די שיינע וואסערליליע,. אירע גרויסע בלעטער און שנייווייסע בלומען זעהען זיך
פֿונװײטן און דערפֿרײען דאָס אויג,
דערגרייכן צו איר אין וואסער
און אָפּרײסן זי איז ניט גריננ, ווייל זי
וואקסט אױף א שליימיגן גרונט,
איר װאָרגלשטאם איז זעהר גראָב,
ער צעצווייגט זיך און פֿארפֿעסטינט
זיך אין שליים; אויף אים זיינען
קענטיג קארבן פֿון בלעמער. פֿון
די קנאָספן אױפֿן שפיץ וואקסן אויס
בלעטער און בליהונג, די וואסער-

ליליע בליהט אומגעפֿער פֿון יגי - | = די וואסערליליע.
ביז סעפטעמבער, | 'א) פֿרוכט, ב) בליהוננ,
די בלעטער ‏ האלמן זיך אויף פון ,,קרעפעלין, לייטם, ם. ד. באָטאַג. אונטערר,

לאנגע, ווייכע און גראָבע שטילן, 8לג. זסמלגוסתי .6 1 אין לייסציג און בערלין.
ר י 6

-- 89 --

ווען דאָס וואסער איז טיף, האלטן זיך די שטילן כמעט גלייך; אוב דאס וואסער
איז פֿלאכער, שפרייטן זיי זיך אויס אונטערן וואסער, די גרויסע הארצ-
פֿאָרמינע לעדערדיגע בלעטער שווימען אױפֿן וואטעד. דער שטיל איז אזוי ווייך,
אז בעת מען נעמט אים ארויס פֿון וואסער, קען ער זיך אליין ניט האלמן
און ביינט זיך אראָפּ, אין טייך האלט אים דאָס וואסער אונטער, אזא ווייכער
שמיל לאזט זיך בייגן און קערן אין אלע זייטן און ברעכט זיך ניט,

שוין מיטן אויג. קען מען זעהן, אז אין שטיל זיינען דא אפֿולע לופֿט-
קאנאלן; נאָך בעסער קען מען זיך אין דעם איבערציינן דורך אזא פּרוב:
מען האלט דעם בלאט אונטערן וואסער און דויכן אפגעשניטענעם עק פֿון
שטיל בלאָזט מען אריין לופֿט, דער בלאט הייבט אָן צו פּערלען, דאָס גייע:
ארויס קליינע בלעזעלעך לופֿט דורך די פאָרן פֿון בלאט. די לופֿט מאכט
דעם בלאט גרינג, דערפֿאר קען ער שווימען; אויסערדעם נויטינט זיך אוא.
| געוויקס אין א גריסן זאפאס לופֿט, ווייל צו די טיילן, װאָס ליגן אונטערן
וואסער, קומט דאָך צו ווייניג לופֿט, אינטערעסאנט איז אויך צו באמערקן,
אז די בלעזעלעך לופֿט גײיען ארוים דװכֿן אויבערשטן פֿלאך פֿון בלאם;
דאָס איז א באווייו, אז די פאָרן געפֿינען זיך פֿונאױבן, בשעת ביי אנדערע
געוויקסן געפֿינען זי זיך פֿונאונטן, דורך די פאָין דעמפֿן אויס די געוויקסן
דאָס וואסער, די וואסערליליע דעמפֿט אוים מער וואסער פֿאר אנדערע גע-
וויקסן, ווייל זי איז דאָך אינגאנצן איינגעטונקט אין וואסער,. די בלעטער
רירן אָן מיטן אונטערשטן פֿלאך דאָס וואסער, אויב די פאָרן װאָלטן געווען אויף
דער אונטערשטער זייט, װאָלטן זיי איר ניט געקענט נוצן. קיין וואסער-
טראָפּנס קענען זיך אױפֿן בלאט ניט פֿארהאלטן, דער מיטלסטער טייל איז
אױפֿגעהױבן, און די ברענעס אראפגעלאָזן, דעױפֿאר רינען די טראָפּנם אראָפ,
װי לאנג די בלעטער זיינען יונג און געפֿינען זיך נאָך אונטערן וואסער,
זיינען זי צוזאמענגעדרייט; שפּעטער ווערן זי גרוים און פֿלאך, |

איידער אָטדי גרויסע בלעטער אנטוויקלען זיך, האָט די וואסעוליליע
ייצייטווייליגע בלעטער,,, דאָס זיינען שמאָלע צארטע לופֿטבלעטער;
אז די גרויסע בלעטער אנטוויקלען זיך, פֿאלן די לופֿטבלעטער אראָפּ; אָבער
אין א הייסן זומער, בעת דאָס װאַסער איו פֿלאן, בלייבן זיי, ציהען אין זיך
אריין לופֿט פֿון וואסער און האלטן אונטער דעם געוויקם. י

די בלומענקנאָספ איז אונטערן וואסער פֿאודעקט מיט די בלעטער פֿון
שיסעלע, איבערן וואסער בויגן זיי זיך אָפּ און לייגן זיך אױפֿן וואסער, די
ווייסע בלומענבלעטער זיינען צונױפֿגעשטעלט אין עטליכע ראָנדן, די אויסער-
ליכע זיינען קלענער פֿאר די אינווייניגסטע, װאָט גייען ביסלעכווייז אריבער.
אין שטויבבלעטער און שטױבפֿעדים, אינמיטן געפֿינט זיך דער גרויסער
פּעסטל, װאָס ווייזט אוים, װי א קעפל מאָן, אינדערפֿריה עפֿנט זיך די בלום

ייר יי

און ציהט צו אינסעקטן, װאָס נאשן דעם בלומענשטויב און העלפֿן מיט דער
באשטויבונג; פֿארנאכט מאכט זיך די בלום צו, און דער שטויב װערט ניט
צענעצט פֿון טױי און נעפּל, װאָס הייבט זיך אױיף איבערן וואסער, |
די קיילעכדיגע פֿרוכט לאָזט זיך אראָפּ אין וואסער. ווען די פֿרוכט-
שייד ווערט צעפֿױלט, שיטן זיך די קערנער ארוים און פֿאלן אריין אין וואסער,
זי שווימען אָבער פֿונאױבן, ווייל זי זיינען אָנגעטאָן אין לופֿטינע העמדעלעך,
שווימענדיג פֿארשפּרײטן זי זיך,. ווען די העמדעלע ווערט צעפֿױלט, לאָזן זי
זיך אראָפ אױפֿן גרונט און וואקסן דורך אין פֿריהלינג, אָפֿטמאָל שטייען די
קערנער צו צו די פֿעדערן און פֿלינלען פֿון וואסערפֿױגלעך און ווערן פֿאר-
| טראָנן זעהר וייט, די בלעטער שטארבן אָפּ אין הארבסט; דער שטאם
אָבער ווינטערט איבער אונטערן וואסער און הויבט אין פֿריהלינג ווידער אָן צו.
וואקסן, | | |
די גע לע וואסערליליע איז קלענער פֿאר דער ווייסער, אָבער אין איר
בוי און איר לעבן איז זי זעהר ענליך צו איר, (געפֿינט נאָך וואסערנע-
וויקסן און קוקט זיך איין, װי זי זיינען צוגעפּאסט צום לעבן אין וואסער.)

די וואסערלינו,

די וואסערלינז איז זעהר פֿארשפרייט, איר האָט זי געוים געועהן,
זומער פֿארציהט זי כמעט אינגאנצן קליינע שטייעדיגע וואסערן,. דאָס נאנצע
געוויקס איז א קליינער בלעטעלע, װאָס שווימט ארום אױפֿן וואסער. מען
רופֿט זיי אויכעט ענטלנרינס, -

דער קליינער בלעטעלע שפילט די ראָלע הן פֿון א שטאם און הן פֿון
א בלאט, נעמט אים ארוים פֿון וואסער, װעט איר זעהן, אז פֿונאונטן האָט
ער א קליינעם װאָרצעלע, װי א דינעם פֿעדימל, מיט א קליינע הייבעלע
אױפֿן שפיץ, מיטן גרינעם גוף ציהט דאָס דער קלייגער געוויקם שפייז פֿון

די וואסערלינז,

פון ,. קרעפעלין, לייטפאדן 8. ד. באָטאַנישן אונטערריכט",
פארלאנ צסמטגסת' .6 .3 אין לייפציג און בערלין,

= 84 --

דער לופֿט, מיטן װאָרצל ציהט ער שפייז פֿון וואסער. אין וואסער זיינען
אלעמאָל פֿארהאַנען פֿארשיידענע זאלצן, די וואסערלינז באגענוגנט זיך מיט
דעם קליינעם ביסל מינעראלישע שטמאָפֿן, װאָס געפֿינען זיך אין וואסער,
עס פֿארמערט זיך דורך קליינע זייטיגע שפּראָצן,. אמאָל טיילט זיך דאָס נייע
געוויקסעלע אֶפּ פֿון דער מוטער, אמאָל בלייכן זיי אינאיינעם. די וואסער-
לינז בליהט זעהר זעלטן, אין הארבסט אנטוויקלען זיך אוף דער וואסערליגו -
קנאָספן,. אזוי װי קליינע ציבעלעס, זיי ווינטערן איבער אױפֿן גרונט, אין
פֿריהלינג אנטוויקלט זיך פֿון זײ א ניי געוויקס,

לייגט אריין עטליכע לינזן אין א טעלער מיט וואסער, אין א קורצער
צייט ארום װעלן זי געבן נייע שפּראָצן,

די וואסערפעסט אָדער די עלאָדעע.

די עלאָדעע שווימט אונט ערן וואסער, זי פֿארמערט זיך דורך שפּראָצן;
יעדער צוויינעלע, אפֿילו דער קלענסטער, וואקסט ווייטער, / דאָס גאנצע גע-
ויקס אין זעהר צארט און דורכזיכטיג; עס האָט ניט קיין װאָרצלען; די
עלאָדעע ציהט אירע שפייז פֿון וואפֿער,. די שפייז גייט אריין אין געוויקט דורך
זיינע דיגע ווענטלעך,. דער נאמען , וואסערפעסטיי נעמט זיך דערפֿון, װאָס
זי פֿארמערט זיך זעהר גיך און זי פֿילט אן אזוי געדיכט די וואסערן, אז אין
קאנאלן פֿארשװערט זי דעם שווימען פֿון שיפֿן,

זי איז היימיש אין די וואסערן פֿון אמעריקע, מיט שיפֿן האָט מען זי
פֿארטראָגן אין אײראָפע, = די עלאָדעע איז אן איינגעשלעכטיג און צוויי"
הויזיג געוויקס; אזויווי אין אײראָפּע טרעפֿט זיך נאָר איין מין, װערט זי ביי אונז
קײנמאָל ניט פֿארמערט דורך פֿרוכט, נייערט אלעמאָל דורך שפראָצן,

די וואסערנעוויקסן און די חיות,

די וואסערגעוויקסן האָבן דעם גרעסטן נאטייט פֿאר די קליינע און
גרעסערע חיות, װאָס לעבן לעבן וואסער און אין וואסער, צװישן די גע-
וויקסן באהאלטן זיי זיך פֿון די שטארקערע חיות, װאָס יאָגן זיך נאָך זיי,
און די שטארקע נופֿא באהאלטן זיך אויך אין די געוויקסן, כדי אויסצושפירן
ירויב, אזוי טוט דער גרעסטער רויבער, דער הענט, אונטער די בלעטער בא"
האלטן אפֿולע באשעפֿענישן זייערע אייער. מיט וואסערגעויקסן און מיט
דער פֿױלעכץ, װאָס ווערט פֿון זיי, שפּייון זיך אפֿולע באשעפֿענישן, די וואסער-
| געוויקסן ציהען אריין אין זיך קוילנזייערס און לאָזן ארויס זױיערשטאָף. אויף

22 85 --

אזא אופֿן ריינינן זי די וואסערן און מאכן מעגליך דעם לעבן פֿאר די חיות,
װאָס קענען ניט אויסקומען אָהן זױערשטאָף.

דערמאָנט זיך וועגן דעם לעבן פֿון א פֿראָש און זיין אנטוויקלונג אין
וואסער,. וועלכע פֿיש טרעפֿן זיך אין אונזערע וואסערן און וי זיינען זי
צונעפּאסט צום לעבן אין וואסער? װאָספֿאר א פֿאָרמע האָט זיער נוף?
וי באוועגן זי זיך! װי עטעמען זיי? מיט װאָס שפייזן זײ זיך? װי פֿאר-
מערן זיי זיך? :

דערמאָנט זיך, וי די ענטל אִיז צוגעפאסט צום שווימען אין וואסער?
= וויאזוי זיינען געבויט אירע פֿיס? וויאזוי איז דער נוף אירער נעשיצט פֿון
צו שטארקע אפקילונג? פֿארװאָס נעצן אירע פֿעדערן ניט דורך? מיט װאָס
שפייוט זי זיך? וועלכע װאסערפֿױנל זיינען אייך נאָך באוואוסט?

דער קאָמאר אָדער דער מוק,

איר האָט נעוויםס באמערקט, אז אין פֿײיכטע וועלדער און לעבן וואסער
איז דאָ מער קאָמארעס, איידער אין טרוקענע ערטער, דאָם איז ניט אומױסט, -
דער קאָמאר ווערט געבאָרן און פֿארברעננט זיינע קינדערשע טעג אין וואסער,
די ווייבעלע װוינטערט איבער אין טונען פֿון רעגנוואסער, אין קעלערן; אין
מארט אָדער אין אפריל הייבט זי אָן צו לייגן איער אין וואסער, די אייער
פֿון א קאָמאר ווייזן אויס, װי קליינע פלעשעלעך מיט די העלזעלעך פֿונאױבן,
צוזאמענגעקלעפּטע שווימען זי אױפֿן וואסער, וי א קליינע שיפֿל, אין עם-
ליכע טעג ארום קומט ארױים די לארוו. זי באשמייט פֿון רינגען, האָט
האָרענע בערשטעלעך פֿון די זייטן, וועלכע העלפֿן איר שווימען, זי האלט
זיך אין וואסער מיטן קאָפּ אראָפּ; אױפֿן וואסער לאָזט זי ארוים אזוי װי א
שטערנדל פֿון הערעלעך, זי ריגנלען דאָס ארום די לופֿטראָר, װאָס זי שטעקט
| ארוים פֿון װאַסער, כדי אריינצועטעמען לופֿט, זי שפייזט זיך מיט צעפֿױלמע
וואסערגעוויקסן, זי נעמט זיי אריין מיט די טאפערס און די מוילצווענגלעך,
די לארוו הױטלמ זיך עטליכע מאָל און פֿארוואנדלט זיך אין א פּאָפּקע, װאָס
זעהט אויס וי א קאָמא,

די פּאָפקע האלט דעם קעפל אױפֿאױבן און שווימענדיג אין וואסער,
{רודערט זי מימן דינעם בייבל, זי שטעלט אויכעט ארוים פֿון וואסער צוויי
רערן, כדי אריינצועטעמען לופֿט, אין צעהן טעג ארום פלאצט אױף איר די
הויט, און עס קריכט ארוים א. פֿארטיגער קאָמאר, װאָס האלט זך נאָך /
אייניגע מינוטן אױפֿן חייטל פֿון דער פאָפקע, וי אויף א שיפֿל, ביזוואנען
עס ווערן טרוקן זיינע דינע פֿליגלען. |

דער קאָמאר האָט דינע פֿים, צויי לענגליבע, דורכזיכטיגע פֿליגלען, א

דער קאָמאר,

פון ,,מיינהאלדס טירבילדער", מלנ. סממ86 8 0014ת1סזך .0 .0 און דרעזדען.

לאנגע און א שלאנקע בײפֿל, דערהויפט פֿליהט ער ארום פֿארנאכט און איז
דעמאָלט באזונדערס לעסטיג, די מאנעלעך פֿליהען. ארום איגדערלופֿטן
הונדערטערווייז, וי וואלקנס, אָבער זי שמעכן זיך ניט און לעבן ניט
לאנג,. די ווייבעלע לעבט לענגער, ליינט אייער און נויטיגט זיך אין קרעפֿטיגע
שפייז,: איר מויל איז צוגעפאסט צום שמעכן און זױגן, די ליפן אירע זיינען
אויסגעצויגן און בילדן צוזאמען א לאנגע שמאלע רערעלע, װאָס אין איר
ליגן פֿינף שטעכהאָר, מיט די האָר שטעכט די ווייבעלע דורך די הוט פֿון
א מענשן אָדער א חיה און זױיגט זיך אָן מיט בלוט, דערביי לאָזט זי נאָך
אריין אין וואונד אירע שפייעכץ, װאָס עסט און שמארצט. דעם אײנגע-
! ביסענעם אָרט איז גוט איינצורייבן מיט שטינקשפירעטעם (גאשאטיר), מיט
זייף אָדער מיט קארבאָל, ערגער איז, ווען מען הרגעט צו דעם קאָמאר ביים

| ר -- 87 ==

זוינן, ‏ די שטעכערם ברעכן זיך אפ, בלייבן אין וואונד און פֿארשטארקן דעם
ווייטאג, מען פֿארטרײיבט די קאָמארעס מיט רויך אָדער דורכדעם, װאָס מע
שמירט איין די הויט מיט קאמפֿעראײיל אָדער נעגעלעכאייל; דער שטארקער
רִיחַ פֿארטרײיבט זיי, |

| = זעהר שעדליך איז דער פֿיבערקאָמאר, ער טרעפֿט זיך אין זומפּינע ערטער,
ווען ער בייסט איין, ווערט דער מענש קראנק אױף א שוערן פֿיבער
(מאַלאַריע), | |

יל י די ליבעלע;: 2

די ליבעלע איז איינע פֿון די שענסטע אינסעקטן, פֿלינק פֿליהט ז
ארום אױפֿן ברעג און איבערן וואסער, ציטערנדיג מיט די גרויסע דורכזיכטיגע

8

3

די ליבעלע, י

פֿון ,, מיינהאלדס טירבילדער , פֿלג. 860 8 21618016 .0 .0 אין דרעודען.

27 88 --

פֿליגלען, די פֿליגלען האלט זי אלעמאָל פֿונאנדערגעשפּרײט, זי זיינען דורכ-
געצויגן מיט א געדיכטע נעץ פֿון אדערן, זי האָט א גרויסן קאָפּ מים צויי
גרויסע האלבקיילעכדיגע אויגן; די לאנגע און דינע בייכל איז אזוי װי א
שטייער, מיט וועלכן זי קירעוועט זיך- אינדערלופֿטן,

די דיקע ברוסט איו געל געפֿלעקט, די שווארצע בייכל בלוי אָדער גרין
געפֿלעקט, די שיינע בלויע פֿליגלען האָבן אויך אָפֿט געלבליכע פֿלעקן, צום
ברוסט זיינען צוגעוואקסן דריי פּאָר קליינע פֿיס, מיט זיי קען זי זיך האלטן
אויף וואסערראָר אָדער אנדערע געויקסן, זי איז א שוואכע גייערקע און
גאָרניט קיין לױפֿערקע, אָבער דערפֿאר איז זי א גוטע פֿליהערקע. דאָס זעהט-
מען שוין נאָך די גרויסע פֿליגלען. די ליבעלע שפייזט זיך מיט אלערליי
קליינע אינסעקטן, זי כאפט זי פֿליהענדיג,. דערביי העלפֿט זי זיך מיט דער
לאנגער אונטערלופ, װאָס ציהט זיך אוים און ענדינט זיך מיט צוויי פֿאנגערם,
אָפֿטמאָל האלט זי צו די רויב מיט די פֿאָדעױישטע פֿים און עסט זי אױף,
זיצנדיג אויף א וואסערגעוויקס,

מיר זעהען זי אָבער אױפֿן וואסער ניט נאָר צוליב כֿאפן רױב, גייערט
צוליב נאָך איין זאך : זי ליינט אירע אייער אויף וואסערגעוויקסן, און אירע
לארוועם לעבן אין וואסער עט ליכע יאָר, די ליבעלע אנטויקלט זיך פֿון
לארוו, ניט דורכמאכנדיג דעם צושטאנד פֿון א פּאָפקע, די לארוו פֿון דער
ליבעלע האָט אן אױיסגעצויגענעם גוף, דריי פּאָר פֿיס, מיט וועלכע זי גייט
ארום אױפֿן גרונט פֿון די וואסערן, זי איז א גרויסער רױבער: זי נגבעט
זיך צו צו קליינע אינסעקטן, פֿיש, ווערים --- זי דערזעהט זיי מיט אירע גרויסע
אויגן, כאפט זיי אָן מיט איר לאנגער אונטערלופ און צעגריזעט זיי מיט אירע
שארפֿע מוילצווענגלעך, די לארוו עטעמט מיט דער לופֿט, װאָס געפֿינט זיך
אין וואסער, װען עס פֿארענדיגט זיך די צייט פֿון איר אנטוויקלונג, קריכט
זי ארויס אויף א וואסערנעוויקס, די הויט שפאלט זיך ביי איר, און עס קריכט
ארוים א פֿארטיגע ליבעלע, דִי פוסטע הייטלעך קען מען אָפֿט געפֿינען
אויף וואסערגעװויקסן, ה הו , |

פֿליהענדיג און ציטערגדיג מיט די פֿליגלען, ייט זי ארויס א באזונדערס
סקריפנדיגן קלאנג, נאָך וועלכן מען קען זי דערקענען, אפֿילו ווען. מען זעהט
זי ניט, |

דער געלראנד,

דער - געלראנדיגער וואסערזשוק, געלראנד, לעכט אין וואסער, דאָ. געפֿינט
ער זיינע שפּייז: ווערים, וואסעראינסעקטן, קליינע פֿישעלעך; ער איז א גרויסער
פֿרעסער און בעת מען לאָזט אים אריין אין אַן אקוואריום, עסט ער אױף
אלע איבערינע איינוואוינערי |

רער געלראַנד,

דעם געלראַנד איז גרינג צו דערקענען. פֿונאױבן אין דער גוף
טונקלגרין, די פֿלינלען האָבן א געלן ראנד, פֿונאונטן איז ער ברוין; דער
גאנצער גוף איז פלאציג; די הינטערשטע פֿיס זיינען לאנג, באדעקט מיט האָר
און זעהר בעווענליך --- דאָס זיינען שו וימפֿיס; מיט זי רודערט ער גע-
שווינט אין וואסער, | י

ער עטעמט, וי אלע אינסעקטן. מיט פֿרײע לופֿט און שטעקט צוליבדעם
ארוים פֿון צייט צו צייט די בייכל פֿון וואסער, הייבט אויף די פֿלינלען און
נעמט אריין אין זיך לופֿט, ווען ער עמעמט אריין גענוג לופֿט, קען ער זיך
ווידער אראָפּלאָזן אין וואסער,

! ווען דאָס וואסער ווערט אויסגעטריקנט, אָדער בעת עס פֿארװעלט זיך

אים בייטן דעס אָרט, שפרייט ער אױים די אונטערשטע דינע פֿליגלען און
פֿליהט. אוועק, |

ער לייגט איער צװישן וואסערגעװיקסן; פֿון די איער קומען ארויס גרינע
לארוועס מיט צוויי אָטעמרערן פֿונהינטן, מים דריי פאָר האָרינע פֿים, די
לארוו שווימט, שלענגלענדיג זיך, ‏ זי איז נאָך א גרעסערע פֿרעסערקע און
| מערדערקע, װי דער זשוק נופא, זי פֿאלט אָן אפֿילו אויף גרעסערע פֿיש,
זי האָט ניט קיין אָפֿענע מױל, אנשטאָט דעם האָט זי צוויי שפיצינע מויל-
צוועננלעך, וי הערנער; זי שטעכט דורך די הוט פֿון דער חיהעלע, װאָס זי
באפֿאלט און לאָזט אריין אין וואונד איר גיפֿט, די פלייש פֿון דער חיהלע
צעגייט דערפֿון און דאן זוינט זי עם אוים, 1. :

די לארוו פֿארקריכט אין שליים אָדער אין זאמד און פֿארוואנדלט זיך

-- 90 --

דאָרטן אין א פאָפּקע, אמאָל גייט ארויס א זשוק נאָך אי דעמזעלבינן זומער,
אָפֿטמאָל אָבער ווינטערט די פאָפקע איבער אין שליים,

ווען דאָס וואסער װוערט צוגעפֿראָרן, פֿארקויכט דער זשוק אין מאָך און
ווינטערט איבער אויף דער טריקעניש, נאָר זעלטן בלייבט ער אונטערן אייז,

דער ראק.,

דער ראק האָט האָלט קלאָרע ריינע וואסער, דערפֿאר געפֿינט מען אים
גיכער אין טייכן, איידער אין שטייעדיגע וואסערן. . בײטאָג באהאלט ער זיך,
אונטער שמיינער, צווישן וואסערגעוויקסן אָדער אפֿילו אין קליינע נאָרקעס.
אין גרונט; ביינאכט קריכט ער ארויס פֿון זיין גאהעלטעניש און זוכט שפייז,
ער עסט אלץ, װאָס עס מאכט זיך: אינסעקטן, שגעקעס, פֿישלעך, ער בראקירט
אָבער אויך ניט מיט קיין פֿלאנצנשפּײז: װאָרצלשטאמען און יוננע שפּראָצן
פֿון וואסערגעוויקסן, |

זיין גוףה איז באדעקט מיט א הארטן פאנצער פֿון כימין און קאלך,
זומער הױטלט ער זיך, בייט די הארטע קאָרע, אכט-צעהן טעג ביזוואנען עס
וואקסט אים אויס דער נייער פאנצער, איז ער ווייך און אָהן א שוץ, צוליבדעם
קריכט ער דעמאָלט זעלטן ארויס פֿון זיין באהעלטעניש. דער פאנצער איז

דער ראַק,

| פון ,,מיינהאלדס טירבילדער. ', פלנ. 866 8 216/0016 .0 .0 אין דרעזדען.

22 91 --

העלנרין אין קלארע דורכזיכטיגע וואסערן און טונקלגרין, כמעט שווארץ, אין
טונקעלע וואסערן. בעת מען קאָכט אפ א ראק, ווערט זיין פאנצער רוי,
זיין גוף באשטייט פֿון צוויי טיילן, די קאָפּברוסט װאָס איז צונעדעקט
מיט איין גרויסן הארטן שילד, און די לענגליכע בײכֿל, וועלכע באשטייט פֿון -
איינצלנע ריננען, װאָס האָבען יערערער א באזונדערן שילד, א דאנק דעם,
איז די בייכל זעהר באוועגליך און העלפֿט אים ביים שווימען, דערהויפט
דער לעצטער רינג, װאָס האָט עטליכע פלאצינע כיטינפלאטן, מען רופֿט אים -

= דערפֿאר: יישווימעק,,,

אױפֿן קאָפּ האָט ער א פאָר גרויסע זעהר באווענליכע אויגן. איידער
- ער גייט ארויס פֿון זיין באהעלטעניש, פֿאָרשט ער אוים גוט דעם אָרט מיט
זיינע אוינן, אױסצופֿאָרשן דעם אָרט און דערשפירן רױב אָדער א געפֿאר -.
העלפֿן אים אויך די צוויי פּאָר טאפערס, װאָס ער האָט אױפֿן קאָפּ און וועלכע -
ער בעווענט שטענדינ, יכ י |
מערקווירדיג זיינען דעם ראקס פֿיס, פֿון ערשטן קוק באמערקן מיר
פֿינף פאָר, װאָס זיינען צוגעוואקסן צום קאָפּברוסט; באַזונדערס ווארפֿט זיך
אין די אוגן די ערשטע פאָר, זי פֿארענדיגן זיך אזוי וי מיט א שער, דאָס
זיינען פֿאנגערס, מיט זי פֿאפט ער די רויב, די צװייטע און דריטע פאָר
פֿים האָבן אויך שערן, אָבער קלענערע; די פֿירטע און פֿינפֿטע האָבן גארניט
קיין שערן. אויב מיר װעלן זיך אָבער צוקוקן אױפֿמערקזאם צו זיין מויל,
וועלן מיר געפֿינען אפֿולע מוילצווענגלעך, וועלכע זיינען װוידער טאקע קליינע
פֿים, - |
מיט די שערן פֿון די גרויסע פֿיס כאפט אָן דער ראק זיין רויב, און צע-
. קוועטשט זי, מיט די איבערינע פֿים צעברעקלט ער זי, און שטופט אריין
אין מויל, ‏ אויף די ריננען פֿון זיין בייבל געפֿינען זיך װוירער פֿיס, שוין גאָר
קליינע. זיי העלפֿן דעם ראק גיין און שווימען, און אױיף זיי טראָגט די
ווייבעלע די אייער און שפּעטער די יונגע ראקעס, ביזוואַנען עס אנטוויקלט
זיך ביי זיי דער פאנצער, ‏ בי | |
(בעת דער ראק דערשרעקט זיך און װיל װאָס גיכער באהאלטן זיך אין
זיין נאָרקע, קריכט ער אָדער שווימט הינטערוויילעך, בי
דער ראק אי אן אמתע וואסערחיה, ער עטעמט מיט די לופֿט, װאָס
געפֿינט זיך אין וואסער, פֿון ביירע זייטן ברוסט אונטערן פאנצער האָט ער
א באזונדערן אָטעמאָרנאן, די זשאב רעס. ער האָט אױך א הארץ אן
בלוטאָדערן,. איר קענט שוין אליין זעהן, נאָכן צודעק, נאָך די צענלידערטקייט
פֿון גוף און פֿון די פֿים, אז דער ראק פונקט װי די אינסעקטן און שפינען
געהערט צו דעם קלאם ג ליד ער פֿיסיג ע, אָבער שוין פֿון ערשטן קוק ווארפֿן
זיך אין די אוגן זיינע באזונדערע איגנשאפֿטן, און נאָך דייטליכער זעהט מען

-- 99 --

דאָס, בעת מען פֿאָרשט אוים נעהענטער זיין לעבן און דעם איגערליכן מוי פֿון
זיין נוף, הב
דער ראק האָט פֿיל קרובים אין אונזערע וואסערן און דערהויפּט אין ים;
אנדערע דערגרייכן א באדייטנדינע גרויס, אנדערע זיינען אי קליין, אז
מען קען זיי זעהן נאָר דורך א שטארקע פֿארנרעסערגלאָו, די געלערנטע
נאטורפֿאָרשער פֿאראײיניגן זיי אלעמען אין א באזונדערן קלאס ר א ק ע ס,

די וואסערשנעק,

די וואסערשנעק באהאלט זיך צוישן וואסערגעװויקסן און שפּייזט זיך מיט
זײי, זי האָט געוויס צונעצוינן איער אױפֿמערקזאמקײט מיט איר שפיראל-.
פֿארדרײיטער הייזעלע פֿון קאלך, אוב איר ווילט זיך געענטער באקענען
מיט דעי קליינער באשעפֿעניש, לאָזט זי אויין אין א גלעזערנע כלי מיט
וואסער, פֿארנעסט ניט אריינצולייגן א וואסערגעוויקס. זי װעט נעמען קריכן

שעקן,
1) טעלערשנעק, 9) וואסערשנעק,

פו ,,קרעפעלינס לייטפ, 8, ד. זאאל, אונטערריכט ', פארלאנ צסמסטסעז -6 .8 אין לייפצינ און בערלין,

אויף די גלעזערנע ווענטלעך, זיך באוועננדיג זעהר פאמעלעך אױף איר
איינציגן פֿום, ‏ אינדעראמתן, איז דאָס נאָר גיט קיין פֿום, דאָס איז דער
הינטערשטער טייל פֿון איר נוף, װאָס זי רוקט איוים פֿון הייזעלע, בעת זי
נעמט זיך באוועגן, דער פֿוס קנייטשט זיך כוואליעסווייז, און אזוי רוקט זי
זיך לאננזאם פֿאָרױס. זי האלט זיך אױף גלאטע גלאָז, ווייל איר פֿום איז
שליימיג און מיטן שליים קלעפט זי זיך צו צו איטליכן אױבערפֿלאך,

פֿונפֿאָרנט איז דער קאָפּ, ער מיילט זיך גאָרניט אָפ פֿון די איבעריגע
טיילן פֿון גוף. אױפֿן קאָפּ האָט זי א פאָר אױינן, צוויי טאפערס און א
מויל, : ו:

זי שפּייזט זיך מיט וואסערנעוויקסן, דערביי שטעקט זי ארויס פֿון מױיל
א הארט בלעטעלע און א האָרנדיגע צונג, די צונג איז װי א ריבאייזן; מיטן
הארטן בלעטעלע רייסט זי אֶפּ די פֿלאנץ און מיטן צונג צערייבט זי די שפייז,

אױפֿן רוקן טראָגט זי איר הייזעלע, ביי די ברענעם פֿון הייזעלע זעהט
זיך א נעלע הייטל, דאָס איז דער מאנטל, װאָס כאפט ארום דעם אויבערשטן
טייל פֿון גוף. לעבן מאנטל אָנאזייט געפֿינט זיך א לאָך, דאָס איז די אָמעמ-
לאָך, דורך איר ציהט אריין די שנעק לופֿט אין אירע לונגען,. אין א סכנה
אָדער. אין א טריקעניש באהאלט זי דעם גאנצן גוף אין הייזעלע און בא-
וועגט זיך ניט. די שנעק לינט קליינע אייעלעך אױף וואסערגעװיקסן; זי
זיינען צוזאמענגעקלעפט איינע צו די אנדערע מיט דורכױכטיגע שלים,
אויף דער אונטערשטער זייט פֿון די גרויסע בלעטער ביי דער וואסערליליע
קען מען אָפֿט געפֿינען אפֿולע אווינע שליימינע אייער, ביסלעכווייז אנט-
וויקלען זיך פֿון די איער אָהן פֿארוואנדלונגען יונגע שנעקעס, די הייזעלע
אנטוויקלט זיך ביסלעכווייז פֿון די הארטע מינעראלישע שמאָפֿן, װאָס טיילן
זיך אויס פֿון איר נוף, | | |

פֿארהאנען זעהר פֿיל מינים שנעקעם, זי אונטערשיידן זיך איינע פֿון די
אנדערע מיט דער פֿאָרמע פֿון זייער הייזעלע, מיטן ארט לעבן, אזוי איז די
הייזעלע ביי דער טעלערשנעק, אָדער שפולקע, א. פלאציגע, ביי דער שליים-
שנעק איז זי אױיסגעצויגן אין א לאנגן שפיץ; אפֿולע מינים שנעקעס לעבן
ניט אין וואסער,. נייערט אױף דער טריקעניש, אויף בלעטער פֿון געוויקסן -
אױפֿן ברעג פֿון וואסער, אין סאָד און אין וואלד, זי נוימיגן זיך אין פֿײיכטע
לופֿט און קריכן ארום ביינאכט אָדער אין א נאפן װעטער, ווינטערצייט פֿאר-
קריכן זי אין מאָך, פֿארמאכן די הייזעלע מיט א דעקל און פֿאלן אריין אין
װינטערשלאָף, ‏ סזיינען נאָך דאָ שנעקעס, װאָס האָכן ניט קיין הייזעלע, אנ-
שטאט איר האָבן זי מערניט, װי א קלייגעם קאלכינן פאנצער אױפֿן רוקן, -

די שנעק געהערט צו א באזונדערן טיפ חיות, װאָס די נאטורפֿאָרשער
רופן ,,וייכגופיגעי, יל זיי האָבן ניט קיין אינװייניגסטן סקעלעט, װי די

-- 4044 --

רוקנזייליגע, און ניט קיין אויסערליכן, וי די גלידערפֿיסיגע (אינסעקטן, שפינען,
ראקעס), אין דער נאטור זיינען דא זעהר פֿיל מינים וייכנופינע.

די שטראממושל. -

איר געפֿינט אָפֿט אױפֿן ברעג פֿון טייך אָדער אין וואסער גופֿא לענג-
ליכע שיסעלעך, פֿונאױבן זיינען די קאלכיגע שיסעלעך טונקלנרין, פֿונאיג-
ווייניג בליסטשענדיג, באדעקט מיט פערלמושער. אין די שיסעלעך לעבן
ווייכנופיגע חיהעלעך, שטראָממושלען. בעת איר נעמט אזא חיהלע ארױויס.

| פֿון וואסער, ליגט זי צוישן.
צוויי אועלכע שיסעלעך, און
גיידע העלפֿמן זיינען צוגע-
0 מאכט, וי א טייסטערל, מען
יו קען זי עפֿענען נאָר מיט דער
נרעסטער אָנשטרעננונג, דאָס
זהאלט די חיהעלע צוגעמאכט
איר הייזל מיט צויי בא-
זונדערע שטארקע מוסקולן,
אין וואסער לאָזט זי פאמעלעך

שטראָממושל, ארויס איר ווייסן מוסקולדיגן.
! פון ,קרעפעלין, לייטפאדן ם. ד. זאָאל, אונטערריכט", פוס און גראָנט זיך איין מיט
פארלאנ צסמנטס .6 .ם אין לייפציג און בערלין, אים אין. זאמד, זי באװוענט

זיך כמעט ניט, די מושלען
זיינען אביסל געעפֿנט, און דורכן שפאלט גייט אריין וואסער. זי עטעמט
מיט דער לופֿט, װאָס געפֿינט ױך אין וואסער און שפייוט זיך מיט.
דעם, װאָס דער ואסערשמראָם ברענגט אריין אין גוף, געואוינליך זיינען
דאָס נאָר קליינע וואסערגעוויקסן און חיהעלעך, װאָס מען קען זי אפֿילו
מיטן אויג ניט זעהן, אוב ס'ועט זיך אייך אמאָל איינגעבן צו עפֿענען
א לעבעדיגע מושל און. זיך אױפֿמערקואמער איינצוקוקן אויף איר, װעט.
איר גיט געפֿינען ניט קיין קאָפּ און ניט קיין אױיגן, איר װעט נאָר גע-
פֿינען א קליינע מױל לעבן פֿוס; דער גוף איו צונעדעקט מיט צוויי דינע
בלעמעלעך פֿון ביידע זייטן, דאָס איז דער מאנטל, אונטערן מאנמל ליגן פֿון
ביידע זייטן די זשאברעס און צװישן זיי דער נוף, דער באוואוסטער נאטור-
פֿאָרשער שמייל באשרייבט אזוי איר גוף: שטעלט זיך פֿאָר א בוך --
ביידע מאָוולען פֿון איינבונד זיינען די שיסעלעך, װאָס זיינען פֿון איין זייט
פֿאראײנינט דורך א שלאָס, װי די פאוולען דורכן רוקן; דער ערשטער און

2 98 --

לעצטער בלאט פֿון בוך זיינען די ביידע העלפֿטן פֿין איר מאנטל. דער צווייטער
און דער דריטער בלאט פֿון יעדער זייט בוך זיינען די זשאברעס פֿון ביידע
זייטן, װאָס זעהען אוים וי צארטע בלעטעלעך, די איבעריגע בלעטער פֿון
בוך צוזאמענגענומענע אלע אינאיינעם --- דאָס איז דער גוף פֿון דער
חיהעלע,

וועלכע איינוואוינער, געוויקסן און חיות, פֿון דער גרויסער לעבנסגע-
מיינשאפֿט אין וואסער זיינען אייך באוואוסט?

!= דער אקוואריום,

אן אקוואריום איז א קינסטליכע וואוינונג פֿאר פֿארשײידענע וואסער-
חיהעלעך,. דער איינפֿאכסטער אקוואריום איז א גלעזערנער סלאיק מיט
וואסער, בעסער איז אָבער א פֿירקאנטיגער גלעזערנער קאסטן, אױפֿן דעק
שיט מען אן א שיכט ערד (זומפּערד), אויף איר א שיכט ריינע זאמד, אין
נרונט אָדער אין קליינע טעפּעלעך פֿלאנצט מען איין װאסערגעויקסן,
צווייגעלעך פֿון דער עלאָדעע לאָוט מען פּראָסט שווימען אין וואסער. װען.
דאָס וואסער שטייט זיך אָפ, לאָוט מען אריין פֿישעלעך, וואסעראינסעקטן
און אנדערע וואסערחיהעלעך, װאָספֿאר א באטייט עס האָבן דאָ די וואסער-
געוויקסן, קענט איר שוין אליין פֿארשטײן. מען דארף ניט ארײנלאָזן אין
אקוואריום אזוינע חיות, װאָס קענען זיך ניט איינלעבן צוזאמען. ווען מען
לאָזט אריין למשל אין אקוואריום א געלראנד, װעט ער אױפֿעסן אלע
איבעריגע איינוואוינער, אויב אייך איז טייער דאָס לעבן פֿון אלע איינ-
וואוינער, האלט אזוינע נולנים אין א באזונדערן אקוואריום, באזונדערס פֿיל
פֿרײד ועט איר האָבן, אוב אין פֿריהלינג וועט איר ארײינלאָוץ אין אקוואריום
איער פֿון א פראָש, איר װועם זעהן, װי זי װעלן זיך אנטוויקלען,. װעגן
שפּייז פֿאר זיי װועט איר אויך ניט דארפֿן זאָרנן, פֿריהער שפּייזן זי זיך מיטן
שליים, װאָס די איער זיינען אין אים איינגעוויקלט, שפעטער מיט די קלענסטע
טיילן פֿון פֿלאנצן, װאָס געפֿינען זיך אין וואסער, וואסערשנעקעס לעבן זיך
אויך נוט איין אין אקוואריום, זיי שייערן שטענדיג מיטן פֿוס און מיטלמויל
די פֿארגרינטע ווענטלעך פֿון אקוואריום און אויף אזא אופֿן רייניגן זי אים,
| אין אפֿולע גרויסע שטעט זיינען דאָ. אקוואריומס, וואו מען האלט און מען
האָדעװעט אפֿילו יַמפֿיש און אנדערע וואסערחיות, זיי זיינען אינגעאָרדנט
און ווערן אויסנעהאלטן לוט די אנווייזונגען פֿון נאטורפֿאָרשער, זעהר א.
רײַכן אקוואריום פֿארמאָגט די שטאָט בערלין, ער געפֿינט זיך אין דעמזעלביגן
אָרט, וואו דער טעראריום, און איז אויך אָפֿן פֿאר אלעמען, אין א יום-
טובדיגן טאָג קען מען זעהן לעבן די גלעזערנע װענט פֿון אקואריום

-- 96 --

הונדערטער מענשן, גרויסע און קלייגע, װאָס באוואונדערן דעם אינטערעסאנטן.
לעבן פֿון פֿיש און אנדערע וואסערחיות, -

אין דייטשלאנד געפֿינט איר כמעט אין יעדער שול א קליינעם אקוואריום, -
די פֿיש און די חיהעלעך געפֿינען שוין די קינדער אליין, דאָס איז גאָרניט
שװער: אין איטליכן גראָבן, אין יעדער סאזשלקע וויבלט און גריבלט מים
אלערליי חיהעלעך. א נעץ צו כאפן זיי, איז זעהר גרינג צו מאכן אליין,
נייט אויף א ועקעלע (מען קען אים מאכן מיט א שפיץ, װי א קעױק) פֿון
מערלע, טול, אָדער אן אנדער שיטערן שטאָף, ציהט אָן דעם ברייטן עק אויף
א דראָטענעם רינג און בינדט אָן דעם געץ אויף א שטעקן, פֿארגעסט ניט
מיטצונעמען א גלעזערנע כלי, וואו איר זאָלט קענען ארײנלאָזן אייער פֿאנג. -

ניטבלומינע אָדער ספּאָרגפֿלאַנצן.

די גראז אין וואלד באשמייט פֿון פֿארשײידענע פֿלאנצן, בעת מיר קוקן
זיך צו אױפֿמערקזאמער צו זייער לעבן, באמערקן מיר, אז סזיינען דאָ פֿלאנצן,
װאָס בליהען קיינמאָל ניט און אנטוויקלען זיך אויף גאָר א באזונדעוין אופֿן,
מיר געפֿינען ביי זיי ניט קיין בליחונג און ניט קיין זאָט אין פֿולן זין פֿון
- װאָרט, מיר האָבן נעזעהן, אז די פֿלאנצן אונטערשייַדן זיך איינע פֿון די
אנדערע דורך זייער זאָט, און פֿונדעסטװעגן האָבן מיר אין אלע זאָטן געזעהן
א שפּראָצער און שפּראָצ-אָדער-זאָטבלעטער, ביי תּבואות און גרעוער --- איין
שפּראָצבלאט, ביי באָב, ארבעס און אפֿולע אנדערע --- צוויי. ‏ ביי נאדל-
געװיקסן זיינען דאָ עטליכע שפּראָצבלעטער, ביי די נישבלומיגע געוויקסן
אָבער געפֿינען מיר ניט, ניט קיין שפּראָצער און ניט קיין שפּראָצבלעטער,

דער פאפערעט,

דער פאפערעט איו זעהר קענטינ אין דער נאטור, אין פֿײנטע און.
שאָטנדיגע וועלדער האָט איר געוויס באמערקט זיין ראָזעטע פֿון גרויסע פֿיין
געשניטענע און געפֿעדערטע בלעטער, װאָס הויבן זיך אױף גלייך פֿון דער
ערד; !קיין שטאם איז ניט קענטינ. פרובט אָפּרייסן די בלעטער, שוין אין
א קורצער צייט ארום װעלן זי פֿארדאַרן, זי נויטיגן זיך שטארק אין פֿײיכט-
|קייט, ‏ דער פאפערעם איז א שאָטגנעװיקס. איר האָט דאָס שױן געװים
אליין א טראכט געטאן, בעת איר האָט דערזעהן זיינע גרויסע און דינע
בלעטער, מיט זיי קלייבט ער צונויף די שטראלן פֿון דער זון, װאָס דרינגען
יקוים דורך דורך די בוימער. אין דער ראָזעטע זיינען די בלעטער אזוי צוד
זאמענגעשטעלם, אז זי פֿארשטעלן גיט אייגער דעם אנדערן די ליכטיקייט,

יע
לעי יט

+

שן
2
0 : 3
שי
= 1

2 1 2 = , : אל
1 22 36 24
4 : 2 4 8 ֹ 41 :
/ ( / 6 = 2 זט ר
ו 4 77 5
02

ה

:
= 0

0
א

יט
6

9 2 4 ; י וו
, אל 7 צ

וּ
7 :
1

2 א
יי ארי

װיעעשע

| פאפערעט,
1) א ספּאָראַגגיע, ארױסלאָזנדיג ספּאָהן,
2) קליינער פאפערעט,

פֿון ,,פראנק-שמייל, לייטם. פ. ד. באָט, אונטערר, , פלג. צסמטט6ת .6 .ם אין לייפציג און בערלין,

די פֿײינע צעטיילטקייט פֿון בלאט האָט אויך א געוויסן באטייט;
ווינט צערייסט ניט דעם גרויסן און די

די שפאלטן פֿון די קליינע בלעטעלעך,

דער
נעם בלאט, ווייל ער גייט דורך דורך

7

2 98 --

דער יונגער בלאט גייט ארוים פֿון דער ערר שפיראליג צונױפֿגעװיקלט
אױפֿאינװײיניג און באהאָרט מיט ברוינע שופעלעך, שפעטער פֿאלן די שופן
אראָפ,

אין דער ערד האָט דער פאפערעט א גראָבן און א הארטן װאָרצל-
שטאַם מיט שפורן פֿון אלטע בלעטער; איין זייט שטארבט אפ, אָבער דער
שפיץ פֿון דער אנדער זייט אנטויקלט זיך אוֹן וואקסט אלץ ווייטער; דער
פאפערעט איז צוליבדעם א פֿיליארינער געוויקס. דער װאָרצלשטאם פֿאר-
פֿעסטיגט זיך אין דער ערד דורך אפֿולע װאָרצלען, דערפֿאר איז אים שווער
ארויסצורייסן פֿון דער ערד, |

די בלעטער האָבן אדערן, דאָס זיינען קאנאלן פֿאר זאפֿטן, דער פאפּערעט
ציהט שפּייז פֿון דער ערד און גאזן פֿון דער לופֿט, און ארבעט דאָס איבער אי
זיינע גרויסע גרינע בלעטער, פונקט אזוי װוי די בלומיגע געוויקסן. -

דער אונטערשייד ווייזט זיך ארויס, בעת מען פֿארנלײכט די פֿארמערונג
און די אנטוויקלונג פֿון פאפערעט מיט די פֿארמערונג פֿון די איבערינע
געוויקסן,

סוף זומער באווייזן זיך אױפֿן אונטערשטן פֿלאך פֿון בלאט הייטעלעך,
זי דעקן דאָס צו די קליינע ברוינע הײפֿעלעך פולווער, װאָס נעמט זיך שיטן,
בעת מען טרייסלט דעם בלאט, ליינט אװעק פאפערעטבלעטער אױף א
בוינן ווייסע פאפיר, װעט זיך אָנשיטן א מאטע דינע, ברוינע פולווער. יעדער
קערנדל פולווער איז זעהר קליין און גארניט ענליך צו א זאָט, אָדער א פֿרוכט-
קערנדל, מען רופט זי ספּאָרן, דער ווינט צעוייהט זיי אין אלע זייטן,

אויף זעהר פֿײכטע ערד נייט די ספּאָרע אױיף, פֿון איר אנטוויקלט זיך
א הארצפֿאָרמיגער גרינער בלעטעלע, װאָס לאָזש ארויס פֿון זיך דינע װאָרצלען
וי האָר,. מיט די װאָרצלען און דעם גרינעם גוף קלייבט אָן דאָס יונגע
געוויקסעלע שפֿייז; דאָס איז דער פֿאָרשפּראָצער. די ספאָרע גופא אין צו
אָרעם מיט שפּייז,. פֿון איר קען זיך דער פאפערעט ניט אנטויקלען. ער /
וואקסמ אוים פֿון פֿאָרשפּראָצער,

אין אונזערע וועלדער טרעפֿן זיך עטליכע מינים פאפּערעט. זעהר פֿאר-
שפרייט איז דער ווערימפאפערעט מיט זיינע דינע דאָפּלט געפֿעדערטע בלעטער,
פֿון זיין װאָרצלשטאם באקומט מען א מימל אָפּצוטרייבן וערים; דערמיט

| = דערקלערט זיך זיין נאָמען,

זיסװאָרצל הייסט א צווייטער מין, מיט האַרטערע בלעטער, װאָס זיינען
געשניטן איין מאָל און ניט דאָפּלט,
דער אָדלערפאפערעט האָט זעהר גרוימע געצוויינטע בלעטער, -

דאָס הארטע שאכטלגראז, װאָס ווייוט אויס וי א קליינע יאָדלע, / איז אויך

שאכטלגראָז,

פֿ, פֿרוכפערדיגע פֿריהלינגדיגע שפּראָצן,
ז אומפרוכפערדיגע זומערדינע שפּראָצן,
ס, ספּאָראנגיען,

פון ,,קרעפעלין, לייטם, פ, ד. באָט. אונטערר,, פלנ, זסמטטסת' -6 .8 אין לייפציג און בערלין.

א ספּאָרנגעוויקס, זיינע ספּאָרן אנטוויקלען זיך נאָר פֿריה אין פֿריהלינג אויף
א באזונדערן שטאם און זיינען צוזאמענגעקליבן אין א העלברוינע סעסקעלע.

אין די ווארעמע. לענדער וואקסן ריזיגע פאפערעמן מיט א גראָבן האָלצינן שטאם, װאָס
איז אינגאנצן באדעקט מיט נארבן פֿון אראָפּנעפֿאלענע בלעמער, ער האָט ניט קיין צווייגן און
טראָגט אױפֿן שפיץ א ראָזעטקע פֿון שיינע לאננע בלעטער, אזא פאפּערעט וואקסט הונדערטער
יאָרן, ער נוימינט זיך אין פֿיל פֿײכטקײט און ווארעמקייט,

די געלערנטע מיינען, אז די ערד האָט זיך שטארק' געביטן, אמאָל, מיט מויונטער
יאָרן צוריק, איז אויף דער גאנצער ערד געווען חייס, אזוי וי איצטער אין די הייסע לענדער,
די ערד פֿלעגט אין יענע צייטן אויך באקומען גענוג פֿײכטקײט פֿון שטארקע און אָפֿטע גום-
רעגנס, דעמאָלט איז אויך געווען אויף דער ערד אפֿולע געדיכטע וועלרער, װאָס אין זיי זיינען
געװאַקסן ריזיגע בוימער פֿון דעם מין פאפּערעטן און שאכטלנראז,

-=- 100 --

בוימער פֿלענן איינפֿאלן אויף דער פֿײיכטער עוד, דער ווינט פֿלענט אָפּברעכֿן צווייגן און
בלעטער און אויסבעטן דעם וואלד מיט א גראָבן שיבט פֿױלענץ, וואסער פֿלענט פֿאױפֿלײצן די
וועלדער און אָנטראָגן ואנד און עוד אויף די געפֿאלעגע רין, ליגנדיג אָהן לופֿט אונטער
| דעם דרוק פֿון דער ער ד, פֿלעגן זי פֿױלן ואר אױף א באזונדערן אופֿן; זי פֿלעגן פֿאמעליך
פֿארקוילט ווערן און װו ערן זערביי שוואוץ און דאוט, װי שטיין, אװי האָנן זיך געשאפֿן די
שטיינקוילן, וועלכע די מענשן גראָבן איצט אוים פֿון די טיפֿענישן פֿון דער ערד, אין די
קוילנגריבער געפֿינט מען פֿאושטיינערמטע שמאמען פֿון בוימער, אינם זאמד צווישן זי שיכטן
שטייגקוילן און אויף די שמיינקוילןן גופּא געפֿינט מען שפּוון פֿון בלעטער, װאָס ווייזן אויס װוי
פאפערעטבלעטער, |

מאָך,

מיט מאָך איז אויסנעבעט דער באָדן
פֿון אונזערע װעלדער; דאָס איו א קליינער
ניט קענמיגער געוויקס, אָבער זיין ראָל אין
דער נאטור איז זעהר נרוים; לאָמיר זיך
דערפֿאר געהענטער באקענען מיט זיין לעבן,
סזיינען פֿאוהאן זעהר פֿיל מינים מאָך, מיר
וועלן זיך אָפּשטעלן אויף איין. מין, װאָס
איז זעהר פֿארשפרייט און קענטיג. דאָס
איז דער נאָלױענער צאָפּ אָדער קוקאווקע-
פֿלאקס, דער דינער שטענגעלע איז געריכֿט
באזעצט מיט לענגליכע דרייקאנטיגע בלעטע-
לעך. קיין אָדערן זיינען אין די בלעטעלעך
ניטאָ, פֿונאונטן איז דער שטענגל באוואקסן
מיט ברוינע הערעלעך, מיט זי פֿארפֿעסטינט.
זיך די מאָך אין באָדן און ציהט אריין
פֿײכטקײט און שפיין פֿון דער ערד. קיין
װאָרצלען זיינען ניטא,

גאלדע נער. צאָפ,

1) הייבל, |

פ) קאַפּסל מיט הייבֶל. דער אונטערשטער טייל פֿון, שטעננל

3) געעפ נטע קאַפּסלי ‏ - שטארבט אפ, דער אױבערשטער אָבער
פֿון , פראנקע-שמייל, רעאליענבוך'",' וואקסט ווייטער; אנשטאָט די הערעלעך,

בד, .1 אויטנ, .4

ר
פלנ, עסמט וס 6 .2 אין ליימציג און בערלין, װאָט שטארבן אֶם צוזאמען מֹ טן אונטערשטן

טייל, וואקסן אויס העכער נייע הערעלעך
אוֹפֿן לעבעריגן טייל פֿון שטענגל,

מאָך ווא קסט זעהר געדיכט, דער גאנצער באָדן ווערט אויסגעבעט מיט
זייער וייכן געפֿל עכט; די בלעטער, דער שטעננל און די הערעלעך קענען

-- 101 --

ארייננעמען אין זיך זעהר פֿיל וואסער, אפֿולע וואסער פֿארהאַלט זיך צווישן
די בלעטער און די הערעלעך און װערט זעהר פֿאמעליך אױסנעדעמפֿט,
דער מאָכקישן זופט זיך אָן מיט וואסער, װי א שוואם,

מאָך ווערט אֶהן וואסער אױסנעטריקנט, אָבער װינאָר מען ברעננט דעם
שטענגעלע ווידער אין וואסער אריין, לעבט ער ווידער אֶפּ און זיינע בלעמעלעך
ווערן ווידער גרין, מאָך בלייבט נרין אפֿילו ווינטער אויך, |

סוף זומער וואקסט אויס אױפֿן שטעננעלע א לאנגער רויטליכער שטיל
מיט א קאפסעלע, װאָס איז פֿריהער צוגעדעקט מיט א צארטע געפֿרענזלטע
| קאפע. דערנאָך פֿאלט די קאפע אראָפ, פֿון קאפסעלע פֿאלט אויך אראָפ
זיין רונדער דעקעלע, און עס שיט זיך ארוים א דינער גרינליכער פולווער,
דאָס איז ניט קיין אנדער זאך, װי ספאָרן, פֿון די ספּאָרן אנטוויקלט זיך אויף
פֿײיכטע ערד א פֿאָרשפּראָצער, ער זעהט אױס װי דינע גרינע פֿעדים ; אין
דער ערד לאָזט ער אריין דינע הערעלעך, פֿון דעם פֿאָרשפראָצער וואקסט אויס
מאָך, י | י
מאָך וואקסט ביי אזעלכע באדינגונגען, ביי וועלכע קיין שום אנדערע
פֿלאנצונג װאָלט ניט געקענט וואקסן: אױיף פֿעלזן און שטיינער, אויף דער
קאָרע פֿון אלטע בוימער, אויף דעכער, אויף זומפּן און אין וואסער,
| == לאָמיר זיך קלאר מאכן דעם באטייט פֿון מאָך אין לעבן פֿון דער נאטור,
| = די מאָך פֿון אונזערע װעלדער זופט גיריג אריין דאָס וואסער, װאָס
טריפֿט אראָפּ פֿון די בוימער, דעמפֿט עס פאמעליך אוים, דערפֿאר איז די.
לופֿט אין וואלד שטענדיג פֿײכט, יי |

די מאָך פֿארהאַלט דאָס וואסער אין א גוסרעגן, אפֿילו אין בארנינע
ערטער, און די ערד װערט ניט אזי גיך אױסגעטריקנט. איר קענט שון
אליין = פֿארשטיין, . װאָספֿאר א גרויסן באטייט דאָס האָט פֿאר אלע גע-
וויקסן. ' יי |
= אין געדיכטן מאָך ווינטערט איבער די זאָט, װאָס פֿארזײט זיך אין הארבסט,
דאָ געפֿינט זי אויך די פֿײכטקײט, אֶהן וועלכע זי קען זיך ניט באניין, בעת
זי הייבט אן אױפֿצוגײן, |

דער אונטערשטער מייל פֿון מאָכשטענגל שטארבט אָפּ, װערט צעפֿױלט
און שאפֿט הומום, | | הי

דעם גרעסטן באטייט האָט אויך די מאָך, װאָס פֿארשפּרייט זיך אויף

פֿעלזן און שטיינער. יעדער מאָכעלע פֿאר זיך איז שוואך, אָבער אין גרויסע
מאסן טוען זי אויף א ריזיגע ארבעט, זיי באנענוגענען זיך מיט די ערנסטע
באדינגוננען אויף די הוילע שמיינער, זאמלענדיג וואסער, צעשמערן זי די
שטיינער,. פֿארהאלטנדיג שטויב און פֿױלנדיג, שאפֿן זי הומום און גרייטן צו

א פֿרוכפּערדיגן באָדן, די ארבעט נייט פאמעליך, זי געדויערט טױזנטער
יאָרן, אָבער זי בייט אום דעם פָּנֹים פֿון דער ערד,

אפֿולע אינסעקטן געפֿינען אין מאָך א באזעלטעניש, אהין פֿארקריכן זי
אױפֿן לאנגן קאלטן?ווינטער, אפֿולע חיהעלעך לייגן אין מאָך זייערע אייער,
באהאלטן זיך פֿון"א שטארקערן שונא אָדער לויערן אויס רויב, פֿױגל פֿאר-
פֿלעכֿטן און בעטן אוים מיט מאָך זייערע נעסטן,

טאָר פֿ מ אָך איז בלייכגרין, וואקסט אין זומפּינע
וועלדער און דערהויפט אויף אָפֿענע זומפּן, זי נעמט
אריין אין זיך דורך די בלעמער און דורכן . שטענגל נאָך
מער וואסער, װי אלע איבערינע מינים מאָך און
וואקסט זיך זעהר ניך פֿונאנדער, די אונטערשטע מיילן
שטארבן אֶפּ, אויף זי וואקסן אוים נייע, און אזי
פֿון יאָר צו יאָר, ביזוואנען דער גאנצער זומפּ װערט
אויסגעבעט מיט א גראָבן שיכט אָפּגעשטאָרבענע מאָך,
דער וואוקס איז אזא גיכער און רײיכער, אז די אָפ-
געשטאָרבענע שיילן באווייזן ניט פֿאױפֿױלט צו װערן.
די פֿרישע מאָך, װאָס וואקסט אויס, לאָזט ניט צו קיין
לופֿט, און די אָפּנעשטאָרבענע מאָך ווערט צוגעפרעסט
אזוי װי מיט א מעכטיתן פרעס, זי װערט אזי וױײ
פֿארקױלט, פֿון איר שאפֿט זיך א הארטע שוארצע
אָדער ברוינליכע מאסע, װאָס ברענט און ניט אפֿולע
היץ, די מאסע רופֿט מען טאָרף, אין אפֿולע זומפּיגע
נעגנטן איז טאָרף א וויכטינער הייצמאטעריאל, דער-
הויפט אין פֿאבריקן,

טאָרף ווערט אױסגענראָבן פֿון דער ערד, גע-
| טארפֿמאָך, פרעסט, געטריקנט און צעשניטן אויף שטיקער, וי ציגל,
-פון , קרעפעלין, ליישפ. פ. ד. װאָס טיפֿער דער טאָרף לינט, אלץ הארטער איז
5 א יי יצ - ער, אלץ שװערער אין אין אים צו דערקענען די

און בערלין. פֿארטריקנטע אָפּגעשטאָרנענע מאָך; אין די אוימערשטע

שיכטן איז דער מאָרף ווייכער און מען קען אפֿילו

אונטערשיידן די אָפּנעשטאָרבענע מאָכפֿעדים, דערמאָנט זיך, װי עס האָבן
זיך געשאפֿן שטיינקוילן און פֿארגלײכט ביידע פּראָצעסן,

דער מענש באנוצט זיך אָפֿט מיט מאָך, מיט מאָך פֿארשטאָפט מען
די שפאלטן, בעת מען בויט הילצערנע הייזער, אין מאָך פאקט מען איין
ברעכיגע זאכן, מיט טרוקענעם מאָך שטאָפּט מען אָן קישגס, אין נאַסן מאָך
פֿירט מען אריבער לעבעדינע בלומען און געוויקסן,

-- 108 -- |

שוועמלעך,

שוועמלעך באווייזן זיך אין אונזערע וועלדער סוף זומער, באזונדערס
רייך מיט שוועמלעך זיינען פֿײיכטע וװעלדער, דערהויפט אין א רעגנדיגן
זומער, פֿיל שוועמלעך נעפֿינט מען אין ווארעמע טעג נאָך א רעגן, זי
וואקסן זעהר ניך, היינט איז נאָך פֿון זי קיין סימן ניטא, און אױפֿמאָרגן -
קענען מיר אױפֿן זעלביגן אָרט געפֿינען א גאנצע מאסע, היינט קלייבן מֿיר
צונויף נאָר, און אױפֿמאָרנן געפֿינען מיר זיי װוידער אױף דעם איינענעם אָרט,

א שוועמל באשטייט פֿון צוויי מיילן, מיר אינטערעסירן זיך געוואוינטליך
נאָר מיטן אויבערשטן טייל; דער אונטערשטער. ליגט אין דער ערד און בא-
שמייט פֿון צארטע פֿעדים, דאָס איז טאקע דער שוועמל נופא, דער אויבערשטער .
טייל איז נאָר זיין פֿרוכטטרעגער בעת מען רייסט אָפּ דעם אויבערשמן
טייל, וואקסט דער אונטערשמער ווייטער,

דער אויבערשטער טייל באשטייט פֿון א פֿיסעלע און א היטעלע,
די היטעלע זעהט אויס ביי אפֿולע שוועמלעך וי א שירעמל, ביי אנדערע
װי א קיילעכדינע אָדער שפיציגע קעפעלע, ביי א טייל. אין דער נאנצער
שוועמל אזוי װי א קנאָל,

דער אויבערשטער טייל איז א פֿרוכטטרענער, ווייל אין שירעמל שאפֿן
זיך ספאָרן, די ספּאָרן זיינען אויך א שיטיגער פולווער,. דער ווינט צעווייהט -
זי אין אלע זייטן, און זי גייען אויף אין פֿײיכטער ערד, װאָס איז רייך מיט
הומום, | | |
ביי אפֿולע שוועמלעך געפֿינען זיך די ספאָרן צװישן די צארטע
- בלעטעלעך אונטערן שירעמל, די בלעטעלעך נייען זיך פֿונאנדער װוי שטראלן
פֿון מיטן צום ברעג; ביי אנדערע שוועמלעך איז דער שירעמל געדיכט בא-
זעצט מיט קליינע רערעלעך, מיר זעהען מערניט וי אפֿולע קלייַנע לעכעלעך,
יװאָס די ספּאָרן שיטן זיך פֿון זי ארויס; ביי די קנאָלינע שוועמלעך זיינען
די ספּאָרן אין קעפעלע נופא; ס'איז אייך אפשר אויסנעקומען צו זעהן דעם
פולווערשוועמל, ער זעהט אויס וי א ווייסער קויל, שפעטער װוערט ער טונקל
און טרוקן, ‏ בעת מען צעקוועטשט אים, שיסט ארוים א גרינליכער פולווער, |
דאָס זיינען זיינע ספּאָרן, |

ביי אפֿולע שוועמלעך איז דער אויבערשטער טייל פֿריהער איינגעדעקט
אין א שייד, שפעטער פלאצט ער, און עס בלייבט פֿון אים איבער נאָר א -
הוימיגער רינג ארום פֿיסל, שוועמלעך זיינען פֿארהאַנען ווייסע, ברוינע, רויטע,
געלע, נאָר קיין גרינע טיילן באמערקן מיר בײַי זיי ניט. זי קענען וואקסן
אינדערפֿינסטער אויך,. זיי. האָבן ניט קיין גרינס (כלאָראָפֿיל); דערפֿאַר
קענען זי אויך ניט צעלייגן אויף דער זון קיין קוילנזויערן נאז אױף קוילנ-

== 104 --

שטאָף און זױערשטאָף, די שוועמלעך קענען זיך אלין ניט .שאפֿן קיין
בױשטאָפֿן פֿון נאזן און מינעראלישע שטאָפֿן, זי מוון באקומען פֿארטינע
בױשטאָפֿן, ‏ דערפֿאר קענען שוועמלעך וואקסן נאָר אויף פֿױלעכץ, וואו די
שמאָפֿן געפֿינען זיך, די ערד אין וואלד איז רייך מיט פֿױלשטאָף,. אין ווארעמע
און;נאסע טעג קומט פֿאר ניכער די פֿױלונג, און דעמאלט קענען די שוועמלעך
! זיך גוט אנטוויקלען. דער נוף פֿון שוועמל גאשטיט פֿון צארטע, װייכע
פֿלײש, װאָס אין זעהר געשמאק און זעטיג און װערט אויסגענוצט פֿון מענשן,
ווי,. א שפּייז, . אפֿולע שוועמלעך אָבער זיינען גיפֿטיג און קענען ווערן גיפֿטיג,
אויב זי ווערן אלט, סזיינען ניטאָ קיין שום באשטימטע סימנים, וי צו דער
קענען גיפֿטיגע שוועמלעך, דערפֿאר מוז מען זיין זעהר פֿאָרזיכטיג מיט זיי,
| גיפֿטיג איז דער פֿליננשװעמל (מוכאָמאָר),. ער האָט א װײַסן פֿיסל,
א פורפוררויטן שירעמל מיט ווייסע פֿלעקן,. די ספּאָרן געפֿינען זיך צווישן די
בלעטעלעך אונטערן שירעמל, ליינט אים אוועק אױף א בױיגן פאפיר מיט
די בלעטעלעך אראָפ, און עס װועלן זיך אָנשיטן ספאָרן, דער יונגער שוועמל

, אל
פי ייא זי 14
13 זי

א א

;
, 4

דו 2

// יו

,)0 אי
8 ,,/, -לְי

/

אט
יי א
אי א
: 0222

,

2 2
== = / 12 = 0

: אי אע

)א וט 0 0 שון! שָּ זי יס
שא רע
4 1 )0 0 ר 1

| 0}

0 0024 8

שאמפיניאָן.
|| פון ,, פראנקע-שמייל, רעאליענבוך, בר. .1, אויסג. .8
פלנ, זסמטטס2! -6 .8 און לייפציג און בערלין,

0
אע לש
1 22
9 7 ץ שו 1 / 4
ק עו 2 :
2

איז איינגעהילט אין א שייד,
װאָס שפעטער פלאצט זי, און
עס בלייבן פֿון איר נאָ ווייסע
פֿלעקן אױפֿן שירעמל און דער
הויטיגער רינג אױפֿן פֿיםל,

זעהר געשמאק און נוצליך
איז דער ווייסער שוועמל (שאַמ-
פּיניאָן), ער וואקסט אפֿילו
אויף לאָנקעס, דערהוימט אוית
פֿוטערלאָנקעס, ווייל ער אנט-
וויקלט זיך גוט אױף ערד,
װאָס איז פֿעט באמיסטינט מיט
פֿערדישע מיסט, דעו פֿיסל
און דער שירעמל זיינען וויים, .
די בלעטעלעך מיט די פפאָרן
אונטערן שירעמל זיינען פֿונ"

| אנהייב ראָזליך, דערנאָך ברוין,

שפעטער וװערן זיי כמעט
שווארץ, נאָך דעם סימן קען
מען אים דערקענען.

צו די נוצליכע שוועמלעך
געהערט אויך דער שטיינ-

-- 1068 --

שוועמל, ער האָט א העלברינעם
קנאָלפֿאָרמיגן פֿיסל און א טונקלברוינעם
קעפל, די ספאָרן געפֿינען זיך ביי אים
אין רערעלעך, פֿריהער זיינען די רערן
ווייס, דערנאָך געל, און שפעטער נאָר
ווערן זי גרין. דעמאָלט איז דער שוועמל
שוין אלט און מען דארף אים ניט עסן,
ער קען זיין שעדליך, |

עס זיינען דאָ שוועמלעך-פאראזיטן,
װאָס וואקסן איף אנדערע געויקסן
און שפייזן זיך מיט זייערע זאפֿטן, צו ==28:2/2
דעם מין געהערט דער פֿײערשװעמל שטיינשוועמל,
(טרוט), װאָס צעוואקסט זיך אױפֿן פון יפראנקע-שמייל, רעאליענבוך ", בר, .ד, אויסנ. -8,
שטאם פֿון אלטע בוימער; דער שאָדן, פלנ, עסמלגס?ז -6 .8 אין לייפציג און בערלין.
װאָס ער מאכט אָן דעם אלטן בוים,
איז ניט גרויס, שערליכע פאראזיטן זיינען די שוועמלעך, װאָס פֿארשפרײימן
זיך אױף די בלעטער און קערנער פֿון תּבואה, דאָס זיינען די שוועמלעך,
װאָס מיר קענען זיך מיט זי באקענען אױפֿן תּבואהפֿעלר -- -- מוטערהאָרנ=
שוועמל, תּבואהבראנד און תּבואהראָסט,

אנדערע שוועמלעך פֿארשפּרײטן זיך אױף נאסע צעפֿױלטע האָלץ, אין
פֿײיכטע דירות. וואקסן זי אויס אויף די װענט; אויף אלטע פֿלײש, אויף קעו,
ברויט, טינט אנטוויקלען זיך שימלשוועמלעך. אויסעררעם זיינען נאָך דאָ
שוועמלעך, װאָס זיינען אזוי קליין, אז מען קען זי זעהן נאָר דורך א שטארקע
פֿארגרעסערגלאָז, מיט זי װעלן מיר זיך נאָך באקענען באזונדער,

שוועמלעך איז אן אינטערעסאנטע דערשיינונג אין דער נאטור, זיי בא-
ווייזן,. אז אין דער נאמור גייט קיין זאך ניט איניוועץ, אז פֿון איין שטאָף
ווערט אן אנדער שטאָף, פֿון די אראָפּגעפֿאלענע צווייגן, בלעטער, נאָרלען,
װאָרצלען און אנדערע געוויקסטיילן װוערט פֿױלעכץ, אױיף דער פֿױלעכץ און
פֿון איר נופא ווערן די וואונדערליכע שװעמלעך; אזי ריינינן די שוועמלעך
די נאטור, אָט אזוי זעהען מיר, וי פֿון פֿוילעכץ און טויט
ווערט געשאפֿן א ניי לעבן -

תב

וואסערוואוקסן אלנען).

אין וואסער זיינען אױכֿעט פֿארהאַנען געװיקסן, װאָס פֿארמערן זיך דורך
ספּאָרן. אין אונזערע וואסערן, דערחויפט אין די שטייעדיגע, איז זעהר פֿאר-

-- 106 --

שפרייט איין מין וואסערוואוקס, די פֿעדימװאוקס, זי זעהט אויס װי דינע, גרינע
פֿעדים אָדער האָר, אנדערע פֿארציהען, װוי א דינער גרינער הויך, שמיינער
און ברעטער אונטערן וואסער, זי פֿארציהען אויך די גלעזערנע ווענטלעך פֿון
אקוואריום, די נרינע פֿארב באַװייזט, אז זיי האָבן כלאָראָפֿיל און צעלייגן
קוילנזויערן גאז אויף קױלנשטאָף און זױערשטאָף, די איבערינע שטאָפֿן בא-
קומען זי פֿון וואסער, זיי האָבן ניט ניט קיין װאָרצלען, ניט קיין שטאם און
ניט קיין בלעטער, דער גאנצער גוף באשמייט פֿון איין גרינער צארטער
מאסע, װאָס שווימט ארום אין וואסער און נעמט אריין שפיין מיטן גאנצן גוף,
אָפֿטמאָל פֿאומערן זי זיך אזוי שטארק אין קליינע שטייעדיגע וואסערן, א
דאָס וואסער ווערט פֿון זי אינגאנצן גרין, געהענטער קען מען זיך באקענען
מיט זייער לעבן נאָר דורך א זעהר שטארקע פֿארגרעסערגלאָז,

וואסערוואוקס שפילט א געוויסע ראָלע אין לעבן פֿון וואסער, אפֿולע
וואסערחיהעלעך שכּייזן זיך מיטן וואטערוואוקס, ער רייניגט די לופֿט אין
וואסער און שטעלט צו װיערשטאָף.

| א מערקווירדיגער וואסערוואוקס וואקסט אין ים, עס טרעפֿן זיך גרינע, ברוינע און אפֿילו
רויטע יַממאנגען, זי זעהען אויס, װי לאננע, אָפֿטמאָל צעצוויינטע בענדער, זיי משעפעגען זיך
צו מיטן אונטערשטן זייט צו שמיינער און פֿעלון אונטעון וואסער, זעהר פֿארשפריימ איז די
ברויגליכע בלאָזוואוקס מיט שװימבלאָזן אויף די לאנגע בענדער, פֿון איר אש באקומט מען יאָד,

דער מיקראָסקאָפ,

| ווער עס ויל פֿארשטיין דאָס לעבן פֿון דער נאטור, מוז קענען קוקן
| אויף איר מיט אױפֿמערקזאמע אױינן, אָבער דעם מענשנם אויג איז צו שוואך,
זעהר פֿיל דערשיינונגען קען זי ניט דערזעהן; שוין פֿון פֿארצייטן אָן זוכט דער
מענש מיטלען צו פֿארשארפֿן זיין בליק, אזא מיטל איז דער מיקראָסקאָפ,
װאָס פֿארגרעסערט יעדע זאך אין עטליכע הונדערט מאָל,
דער מיקראָסקאָפ האָט פֿאר אונו געעפֿנט א נייע וועלט פֿון וואונדערליך
קליינע באשעפֿענישן,- װאָס שפילן זעהר א ויכמינע ראלע אין דעם לעבן
פֿון דער גרויסער װועלט, װאָס מיר זעהען מיט אונזערע אױנן,
איר האָט געוויס געזעהן געוואוינטליכע פֿארנרעסערגלעזער, רוגדע נלעזער,
אויסגענויגן פֿון ביידע זייטן, אזוי װוי גרויסע לינזן, מיט זי באנוצט זיך א
זייגערמאכער, בעת ער דארף זיך איינקוקן אויף די קלענסטע רעדעלעך פֿון
א זייגער, פרובט זיך איינקוקן דורך אזא גלאָז אויף אַן אות אָדער אויף א
פֿליגעלע, די זאך װעט אייך פֿאָרקומען גרעסעו, איר װעט זי זעהן דייט-
- ליכער, אָבער קיין נייע וועלט װועט זיך נאָך פֿאו אייך ניט עפֿענען. דער

-= 107 --

מיקראָסקאָפּ באשמייט פֿון עט-
ליכע אזוינע גלעזער, דערפֿאר
איז זיין ווירקוגג זעהר א שטארקע,
ער פֿארגרעסערט איטליכע זאַך.
אין עטליכע הונדערט מאָל,

דער מיקראָסקאָפּ באשטייט
פֿון צוויי ‏ מעשענע רערן, א
גרעסערע און א קלענערע, װאָס
שרױפֿן זיך אריין איינע אין די
אנדערע. די גרעסערע גלאָו
פֿונאױבן הייסט אֶקולאר, צו איר
ליינט מען צו די אױנ, די
קלענערע גלאָז פֿונאונטן הייסט
- אָביעקטיוו (זאכנלאָז). אָטדי גלאָז
שטעלט מען אָן אױפֿן געגג-
שטאנד, װאָס מיר ווילן באטראכטן,
י די רערן מיט די גלעזער

זיינען צוגעשרױפֿט באוועגליך צו

א שווערן מעטאלענעם פֿוס, װאָס
אויף אים האלט זיך דער מי"
קראָסקאָפ,

צו דעמזעלביגן פֿום אי
צוגעשרױפֿט א קליינער מעטא-
לענער טישעלע. מיט אַ רונדער : = יי
לעכל אינמיטן, די לעכל קומט + מיקראָסקאָפ ‏ /
אוים פונקט אנטקעגן דעם אָב" מון דער אָפּטישער פאבריק קארל צייס אין יענא,
יעקטיוו, אונטערן טישעלע געפֿינט ‏ - | | |
יך א באווענליבער שפיגעלע. דעם שפיגעלע קען מען אזוי איינשטעלן, או
ער זאָל ווערן נוט באלויכטן פֿון דער זון אָדער פֿון א לאָמפּ, און די שטראלן
זאָלן זיך אָפּשלאָגן צוריק פֿון שפינעלע און דורכגיין דורכן לעכל פֿון טישעלע.
אין מיקראָסקאָפּ קען מען זעהן נאָר קלייגע גוט באלויכטענע דורבויכטינע
-זאכן, -די זאך, װאָס מען װיל זעהן, לייגט מען אוועק אויף א שטיקל גלאָז,
מען באנעצט זי מיט א טראָפּן וואסער, מען דעקט זי צו מיט א קליינע
דינע גלעזעלע (דעקגלעזעלע) און מען ליינט זי ארויף אױפֿן טישעלע איבערן
לעכל, | | |

איידער מען ליינט אוועק די זאך, דארף מען אוועקשטעלן דעם מיק-

-- 108 --

ראָסקאָפ אויף א טיש לעבן א ליכטיגן פֿענסטער אָדער לעבן א גוטע לאָמפ,
אָנשטעלן דעם שפּינעלע און זיך איינקוקן דויכן אָקולאר: עס דארף ױך
זעהן א רונדע, זעהר ליכטיגע פֿעלד, כל זמן אין מיקראָסקאָפּ איז פֿינסטער,
אין ניטאָ. װאָס צו קוקן. מען דארף קוקן אין מיקראָסקאָפּ און דרייען דעם -
שפיגעלע אזוי לאנג, ביזוואנען סוועט ווערן לינטיג, דאן ערשט לייגט מען
אוועק די גלעזעלעך מיט דער זאך, װאָס װערט באלױיכטן פֿון צוויי זייטן,
פֿונאױבן און פֿונאונטן דורך דעם שפיגעלע,

ס'קען זיין, אז איר װעט פֿונאנהײב גאָרניט זעהן, אָבער האָט געױולד,
דער מיקראָסקאָפּ מוז ווערן אנגעשטעלט נאָך אייער אויג נאָך. די רערן לאָון
זיך דאָך אראָפּ און הויבן זיך אויף, באווענט זיי פאמעליך ביזוואנען איר
וועט די זאך דערועהן,

די קליינע באשעפֿענישן, װאָס מען קען זעון נאָר דורכן מיקראָסקאָפ
רופֿן אָן די געלערנטע מיק ר אָ אָרג אניזמען, אַרגאניום הייסט א קערפער,
און מיקראָ הייסט זעהר א קליינער, עס זיינען דאָ מיקראָאָרגאניזמען חיות
און מיקראָאָרנאניזמען פֿלאנצן, |

דורכן מיקראָסקאָפּ איז אויך וויכטיג צו זעהן טיילן פֿון גרויסע אָרנאניזמען.
דאן יט זיך אונז איין צו זעהן און צו פֿאַרשטײן, וי זיי זיינען אױפֿגעבױם,
צו באנעמען זעהר וויכטינע דערשיינונגען פֿון לעכן, װאָס אָהן מיקראָסקאָפ
װאָלטן זי געבליבן פֿאר אונז אױפֿאײביג פֿארבאָרגן,

זיך באנוצן מיט א מיקראָסקאָפּ איז ניט שווער, מען מוז זיך אייגניטן -
און האָבן אפֿולע געדולד. שװערער איז אָבער צוצוגרייטן די זאכן, מען זאָל
זיי קענען זעהן אין מיקראָסקאָפּ. די זאכן, װאָס מען באטראכט אין
מיקראָסקאָפ, הייסן פרע פארא טן,. פרעפארירן הייסט צוגרייטן, די
פרעפאראטן מוון זיין דין און דורכזיכטיג,

מיקראָסקאָפּישע חיהעלעך.

די קלענסטע חיהעלעך לעבן אין וואסער. אמאָל ניט זיך שוין איין צו
געפֿינען זיי אין א טראָפּן רעגנוואסער, װאָס איז עטליכע טענ געשטאנען,
אָבער אוב איר האָט א מיקראָסקאָפּ און ווילט זי זעהן, נעמט אביטעלע
צעריבענע היי, באניסט עם מיט וואסער און לאָושט עס שטיין אקורצע צייט, -
| אין א טראָפן פֿון אזעלכע וואסער װעט איר דערועהן דורכן מיקראָמקאָפ
זעהר פֿיל קליינצינקע חיהעלעך, זי זיינען אווי אײינפֿאך געבויט, אז די
געלערנטע רופֿן זי אָן אור חַיות, ערשטגעשאפֿענע אָדער געבאָרענע, אזויווי
מען געפֿינט זי מאסנווייז אין וואסער, װאָס איז געווען אױפֿנעגאָסן אויף

-- 109 --

פֿױלנדיגע שמאָפֿן, רופֿט מען זי נאָך א אינפוזאָריעס ד, ה. אױפֿגע-
| גאָסענע, |
אין דעם טראָפן הייוואסער וועלן מיר באמערקן א באשעפֿעניש, װאָס
איז ענליך צו א שיכעלע, און רופֿט זיך אָן דערפֿאר פאנטאָפֿעלע, איר גאנצער.
גוף באשמייט פֿון איין שטיקעלע דורכזיכטיגע
שליים, = אינווייניג זעהט זיך א קליינער קערנדל
אָדער יאדרע, אױבֿעט פֿון דיזעלבינע שליים, - אינ-
ווייניג זעהען זיך נאָך אפֿולע קליינע בלעזעלעך
(בלאָטערס), די פּאַנטאָפֿעלע שווימט ארום אין
וואסער, באוועננדיג מיט אירע הערעלעך, מיט
- וועלכע זי איז אינגאנצן באזעצט, דורך א ברייטע
לאָך (די מויל) נעמט זי אריין שפייז, נאָך קלענערע
פֿלאנצן און חיות וי זי אליין, און די קלענסטע
ברעקעלעך פֿון פֿארשיידענע שטאָפֿן,
זי פֿארמערט זיך, מיילנדיג זיך אויף צוויי.
חלקים, - פֿון אן איינאונאיינציג חיהעלע קען אין
יא קורצער צייט געשאפֿן װערן א מיליאָן נייע.
זי קענען לעבן נאָר אין וואסער; בעת דאָם 5-=
וואסער ווערט אויסגעטריקנט, דעקן זי זיך צו
אזויווי מיט א הארטער קאפסל,. דער וינט
צעטראָגט זיי אין אלע זיטן,. װנאָר זי פֿאלן
אריין אין וואסער, הויבן זיי װידער אָן צו לעבן,
איצט קענט איר פֿארשטײן, פֿונוואנען זי
האָבן זיך גענומען אין די היי, דער ווינט האָט
אין שטויב פֿארטראָגן פֿארטריקנטע אינפֿװאָריעס

ט =

אויף די היי, און אין וואסער האָבן זיי אױפֿ-
געלעבט | 4 פאנטאָפֿעלעך,
א יו יל 3) בלאָטער, ‏ מ) מויל,
עס } נען דאָ אי דער נאמור זעהר פֿ ה) הינטנרינג,

מינים אײינפֿאכע חיהעלעך. ביי אפֿולע 5ון ז"י פֿון,-קיעטעלין, לייס. 8.ד. ואל אונטערר.
האָט אפֿילו דער גוף קיין באשטימטע פֿאָרמע ניט,
דאָס איז א שטיקעלע שליים, װאָס זעהט אמאָל
אויס,, וי א טראָפן פֿליסיקײט, אמאָל לאָוט עם ארויס אי װי ‏ א
שליימיגן פֿיסעלע, אמאָל צעניסט עס זיך אין אלע זייטן מיט אועלכע
פֿיסעלעך און נעמט זיי וידער אריין, זי האָט ניט קיין מױל, װי די
פאנטאָפֿעלע, און נעמט אריין קליינע ברעקעלעך מיט אירע שליימיגע |
פֿיסעלעך, אויך זי פֿארמערט יך, טיילנדיג זיך. אווינע שליימיגע חיהעלעך

פלג 2.6:1630867 אין ליימציג און בערלין .

אַמעבע,
ק) קערן. ב) בלאָטער,

פוֹן ,,קועפעלין, לייטם. ם. ד. זאאָל, אונטערְר., פֿלנ. עסמסטס'ד .6 .8 אין לייפציג און בערלין,

אַמעבע,
ק) קערן. ב) בלאָטער,

הייסן אמעבעס. מען קען זיי אויך געפֿינען אין הייוואסער. אױף דער
יבשה שטארבן זיי, הי

מיקראַסקאָפישע פּלאנצן,

באקטעריעס אָדער שפאלטשוועמלעך,

באקטעריעס זיינען די קלענסטע לעבעריגע באשעפֿענישן, מען קען זי
באמערקן נאָר דורך די שטארקסטע מיקראָסקאָפֿן,. יעדע באקטעריע איו ניט-
מער, װי א שטיקעלע שליים, װאָס איז דאָס רוב באצויגן מיט א הייטעלע. -
דאָס מערקווירדינסטע ביי די באקטעריעס איז זייער פֿארמערונג, װאָס קומט
פֿאָר מוראדיג גיך,. זיי טיילן זיך אויף צוויי חלקים,

באקטעריעס האָבן די פֿאָרמע פֿון קייקעלעך, שטעקעלעך און פֿעדימלעך.

א א אט זד
א + יו
' א ר א אי דצ
א- = לא 97 = /
דיפֿטעריט טיפֿוס טובערקולאז -
(אויסצערונג)
ווו
א ) 643 /{בנפץ ‏ טא
א וו 6 4 ,ר :
שּ ) שיט ר יל 2 יט ג
יי 4 6 אי יש ;טיש : בא
אי יי אט : יט צ 6 = +
סאַפּ -פעסט - כאָלערע אינפֿלוענצא
באקטעריעס,

פון פ-אנקע-שמייל, רעאליענבוך בד, .1, אויסג, .8, פלנ, עסמנגסע! 6 .2 און ליימציג און בערלין,

אזויווי די פֿאָרמע פֿון א. שטעקעלע טרעפֿט זיך זעהר אָפֿט, האָט מען זי
אלעמען אָנגערופֿן מיטן נאָמען באקטעריע, װאָס חייסט שטעקעלע, |

באקטעריעס קענען לעבן אויף פֿױלשטאָף און װי פאראזיטן אויף אנדערע
לעבעדיגע באשעפֿענישן. ‏ אליין זיך שאפֿן שפייז און בױשטאָפֿן קענען זי ניט,

באקטעריעס זיינען זעהר לעבנספֿעהיג, טראָגן אריבער קעלט, טריקעניש
און לעבן אָפּ, ווען זי פֿאַלן װידער אריין אין גוטע באריננוננען, אין שלעכטע
באדינגוננען װערט נאָר זײער הייטל דיקער; זיי זיינען פֿול אומעטום , אין
וואסער, אין דער לופֿט און אין דער ערר, |

דערזעהן א באקטעריע אין מיקראָסקאָפ איז שווערער וי אן אינפּװאָריע,
ערשטנם, איז זי פֿיל קלענער, אנדעיע באקטעריעם זיינען אָהן א פֿארב,
גיסן זיך צונויף מים דער פֿארב פֿון דער פֿליסיקײט אָדער פֿון דעם שטאָף,
אין וועלכן זי לעבן. כדי זיי צו דערועהן, מוז מען זי באפֿארבן; מען
שפריצט אריין א טראָפּן פֿארב אין דער פֿליסיקײט, וואו מען רעכנט, אן
- זי געפֿינען זיך, ' |

ניט קוקנדיג אויף דעם, װאָס זי זיינען אװי קליין, שפילן זי די גרעסטע
ראָלע אין דער נאמור, | |

| יעדע באקטעריע שפייוט זיך, ארייננעמענדיג אין זיך שטאָפֿן פֿון דער

ארומיגער וועלט, אָטדי שטאָפֿן ארבעט זי איבער אין איר קליינעם אײנפֿאכן
גוף און לאָזט זי ווידער. ארויס שוין אנדערע איבערגעביטענע, אױף אזא
אופֿן בייט זי איבער ארום זיך די וועלט,

-- 112 --

דורך זעהר גענויע אױספֿאָרשונגען האָט זיך איינגעגעבן צו דערװיסן,
אז מילך וערט זויער דערפֿון, װאָס אין איר פֿאלן אריין אזוינע באקטעריעס.
זי ארבעטן אוים אין איר אזוינע נייע שטאָפֿן, װאָס די מילך ווערט פֿון זי
פֿארזײיערט, |

דאָסועלי גע קומט פֿאָר מיטן וויערטייג, פֿון וועלכן מען באקט ברויט,
מיט אונערקעט, ווען זי ווערן פֿארזײערט,

מיר ווייטן, אז נאָך זייער טױט װערן די שטאָפֿן פֿון לעבעדינע בא-
שעפֿענישן, פֿלאנצן און חיות, צעפֿױלט, צעפֿאלן אויף אײנפֿאכערע שמאָפֿן;.
אין א לעבעדינן אָרגאניזם זיינען די שטאָפֿן געווען פֿאראיינינט צווישן זיך, -
געבונדן, איצט צעטיילן זי זיך, באפֿרײען זיך, צעמישן זיך מיט דער לופֿט
און מיט דער ערר; נייע און יוננע פֿלאנצן ציהען זי ווידער אריין אין זיך און
בויען אויף נייע שמאָפֿן; אָבער, כדי דאָס זאָל קענען פֿאָרקומען, מוזן די אָמ-
געלעבטע שטאָפֿן צעפֿאלן, באפֿרײען זיך. מיר וופֿן אָן דעם פּראָצעס פֿון.
צעפֿאלונג---פֿױלונג. אָטדי פֿױלונג רופֿן ארויס געוויסע פֿױלבאקטעריעס; אָהן
זי קען די צעפֿאלונג ניט פֿאָרקומען,

בעת מען וויל פֿארהיטן פֿלײיש אָדער פֿרוכט פֿון פֿױלונג, דערהיצט מען
עם שטארק און מען פֿארמאכט עס פֿעסט, עס זאָל ניט צוקומען קיין לופֿט,
אין דער לופֿט טראָגן זיך אלעמאָל ארום באקטעריעס, מיט דער היץ טױט
מען זיי,

אויסער אָטדי באקטעריעס זיינען אָבער דאָ נאָך באקטעריעס-פאראויטן,
װאָס באזעצן זיך אין קערפער פֿון מענשן און חיות, פֿארמערן זיך שטארק
אין א קורצער צייט און רופֿן ארויס די שווערסטע און געפֿערליכסטע קראנקייטן,
פֿון קראנקן מענשן פֿארשפּרײיטן זיך די באקטעריעס אויף אנדערע מענשן,
װאָם װערן אויַך קראנק. דערפֿאר זאָגט מען, אַז אזוינע קראנקייטן זיינען
קלעפיג, |

צו אזוינע באקטעריעס געהערט די באקטעריע פֿון טובערקולאָז, װאָס

זעהט אויס װי א קליינער דינער שטעקעלע. זי באזעצט זיך אין פֿארשײידענע.
טיילן פֿון קערפער, דערהויפט פֿארשפרײיט זי זיך אין די לונגען און װופֿט
ארויס די געפֿערליכע קראנקייט פֿון אויסצערונג, ‏ די באקטעריע פֿון כאָלערע
זעהט אויס וי א קאָמא, זי רופֿט ארויס א שרעקליכע קראנקייט אין די געדערים;
די באקטעריע פֿון דיפֿטעריט רופֿט ארויס א האלזקראנקייט,

כמעם אלע קראנקייטן ווערן ארױסגערופֿן פֿון באקטעריעם, נאָר ניט אלע
באקטעריעס האָט זיך אייננעגעבן צו געפֿינען, געלערנטע לייגן פֿיל מיה,
כדי צו געפֿינען די באקטעריעס פֿון אלע קראנקייטן,

ווען מען. געפֿינט שוין די באקטעריע, באקענט מען זיך דורכן מיקױאָס-
קאָפּ מיט איר לעבן, מען געפֿינט ארוים, ביי יועלכע באדינגונגען זי אנטוויקלט

הר-- 1184 --

זיך גוט און װאָס עס װוירקט אױיף איר שלעכט. אָטדאָס וויסנדיג, קען מען
געפֿינען מיטלען, וי זיך פֿון איר צו פֿארהיטן, וי זי אומצוברעננען.

אזוי האָט מען זיך איבערציינט דורך אֹסַךְ פרובן, אז נעוויסע מינים +
באקטעריעם שטארבן אויס פֿון גרויס היץ, מיר ווייסן, אז וואסער קאָכט בי . -
7, אזא טעמפעראטור. טוט אפֿולע באקטעריעס. אסַך באקטעריעס פֿאלן
אריין אין מענשליכן קערפער מיטן וואסער, װאָס ער טרינקט, דערהויפט
באקטעריעס פֿון טיפֿוס און כאָלערע, דערפֿאר דארף מען טרינקען נאָר גע-
קאָכטע וואסער,. אנדערע באקטעריעס שמארבן אויס, אוב זיי ווערן שטארק
באַשטראלט פֿון דער זון, דערפֿאר איז וויכטיג, א'ן אונזערע הייזער זאָל אריינ-
קומען די זון, דערהויפט איז דאָם א גנוטער מיטל קעגן טובערקולאָו.

במעט אלע באקטעריעם שטארבן אין שפירעטעס, דערפֿאר איו נוט
אָפּצעוואשן מיט שפירעטעס די הענט, אױב מיר האָבן ויך אָנגערירט אָן
א קראנקן אָדער אָן זיינע זאכן,

דיועלביגע ווירקונג האָט אויף די באקטעריעס קארבאָל און נאָך אגרערע
מיטלען. | .

אין שטויב געפֿינען זיך אלעמאָל אפֿולע באקטעריעס, דערפֿאר זעהט
מען צו פֿארהיטן די הייזער און די נאסן פֿון שטויב, |

איר. האָט געויס נעהערט דעם אויסדרוק אדעזינפֿעקציע:, דאָס הייסט
מטױטן די באקטעריעם, אין א שטוב, וואו ס'איז געווען א קראנקער, מאכט
מען א צדעזינפֿעקציע: : מען קאָכט אויס דעם קראנקנס וועש, זיינע אויבערשטע
קליידער און בעטנעוואנט דערהיצט מען אין באזונדערם טרוקענע אױוונם;
די בעט און די דילן וואשט מען מיט קארבאָל, די ווענט ווייסט מען מיט
קאלך,. קאלך טױט אויך באקטעריעם, |

ריינקייט איז דער ויכטינסטער מיטל קעגן געפֿערליכע. באקטעריעס.

די צעלע.

מיר האָבן שוין געזעהן, אז אלע באקמעריעס, צו וועלכן מין זי זאָלן
ניט געהערן, באשטייען פֿון א שטיקעלע שליים, זיי ווייזן אָבער ארוים אלע-
סימנים פֿון לעבן: זי באווענן זיך, שפייזן זיך, נעמען אריין אין זיך שטאָפֿן,
ארבעטן זיי איבער, לאָזן זי װידער ארויס, פֿארמערן זיך און שטארבן,. דאָס
שטיקעלע שליים איז א לעבעדיגער קערפער, אן אָרנאניום, אמת, זעהר א
קלייגער, דאָס מערקווירדינסטע אָבער איז, אז אָטדער קליינער אָרגאניזם
געפֿינט זיך אין דער נעהענטסטער קרובהשאפֿט מיט אלע לעבעדיגע אָרגאניומען
אין דער נאטור, קליינע און גרויסע, פֿלאנצן און חיות,
אָטדי דערשיינונג עפֿנט פֿאר אונזערע אויגן דער מיקראָסקאָפ, אז מיר

=

== 114 --

קוקן זיך איין אויף א טייל פֿון א לעבעדיגן אָרנאניזם (פֿון א פֿלאנצונג אָדער א
חיה) אין מיקראָסקאָפּ, זעהען מיר, אז ער איז ניט וי פֿון איין שטיק, װי אייז
אָדער נלאָז, נאָר ער איז צוזאמענגעשטעלט פֿון באזונדערע מיילן, פונקמווי א
וואנט פֿון ציגל; די טיילן האָבן דאָס רוב די פֿאָרמע פֿון קליינע קעסטעלעך,
קעמערלעך. דערפֿאר רופֿט מען זי צעלן, |
| = מיר ווייסן, וועלכע זאכן מען קען זעהן זיורכן מיקראָמקאָפּ: דאָס מון
זיין נאנץ דינע דורכויכטינע שטיקעלעך; מיט דער גרעסטער פֿאָרזיכטיקײט
שניידט מען אפ מיט א נאָלמעסער א שטיקעלע פֿון א בלאט, פֿון א װאָרצל,
פֿון א שטאם, אָדער א דין הייטעלע פֿון א גליד. פֿון א חיה אָדער א מענשן,

גריננער איז צו באקומען א פרעפאראט פֿון א געוויקס, דערפֿאַר איז
אויך גרינגער נגעווען זיך צו באקענען פֿריהער מיט א פֿלאנצנצעלע, די אויס-
פֿאָרשונגען האָבן באוויזן, אז דער אונטערשייד צװישן א פֿלאנצנצעלע און
א חיהצעלע איז זעהר א קלייגער. ‏ |

איטליכע צעלע איז א שטיקעלע שליימינע זיך ציהענדיגע שטאָף, װאָס
די געלערנטע רופֿן אָן פּראָטאָפלאזמע, ד, ה, אורשטאָף, ערשט געבאָרענע
אָדער געשאפֿענע,. אין דער פּראָטאָפלאזמע אין דאָ א קערנדל אָדער א
יאדרע פֿון דעמזעלביגן שטאָף, ביי די פֿלאַנצנצעלן איז די צעלע באצויגן,
אזוי װי מיט א האפֿטיגערע הייטל, ביי די חיהצעלן איז דאָס רוב קיין הייטל
ניטא. די אמעבע איז א חיה, װאָס באשטייט נאָר פֿון איין צעלע, זי האָט
ניט קיין הייטל, און מיר האָבן שוין געזעהן, או די פראָטאָפלאזמע ציהט זיך
ביי איר אוים אין אלע זייטן, לאָזט ארוים אזוי וי פֿיסעלעך. די באקטעריע.
אין א געוויקס, װאָס באשטייט נאָר פֿון איין צעלע, און האָט ארום זיך א
דין הייטל, ביי גרעסערע חיות און געװיקסן באשטייט דער אָרגאניזם פֿון

אפֿולע אזוינע צעלן, מיר זעהען דאָס דייטליך, בעת מיר קוקן זיך איין אין
מיקראָסקאָפ אויף א דורבויכטיגן בלאט פֿון א עלאָדעע אָדער פֿון מאָך, אויף
א דינעם פאָדים פֿון א וואסערוואוקס, ‏ דאסועלביגע זעהען מיר, אוב מיר
קוקן זיך איין אויף א דינע דורכזיכטיגע הייטעלע, װאָס מען צופט אפ פֿון א
בלאט, די פֿאָרמעם פֿון די צעלן בייטן זיך, זיי זיינען אנדערס אין בלאט, -
(אנדערס אין שטאם, אנדערס אין װאָרצל; דאָסזעלביגע באמערקן מיר, בעת

מיר. באקענען זיך מיט די צעלן אין פֿארשיידענע מיילן פֿון קערפער פֿון א

חיה; צעלן זיינען דאָ פֿירקאנטיגע, רונדע, לענגליכע, פֿילקאנטינע מיט שפיצן,
וי שטערנדלעך, א, א. װו, די צעלן לעבן, זיי נעמען אריין אין זיך שפייז,
פֿארמערן זיך, זיך טיילנדיג, = אין א פֿרישן בלעטעלע פֿון דער עלאָרעע קען
מען אפֿילן אין מיקראָסקאָפ באמערקן, וי די פּראַטאָפלאומע באוועגט זיך
אין צעלע, |

ווענגן לעבעדיגע געוועבן.

בעת אן אמעבע אָדער א באקטעריע פֿארמערט זיך,
מיילט זי זיך, פֿון איין צעלע וערן צװויי; די גייע צעלע
טיילט זיך אָפּ פֿון דער אלטער און הייבט אן צו לעבן
באזונדער,. ביי די נרעסערע אָרגאניזמען, ביי פֿלאנצן און
חיות, טיילן זיך אויך די צעלן, אָבער די צעטיילטע חלקים
זײערע טיילן זיך ניט אֶפּ איינע פֿון די אנדערע, די גייע
פֿאראײיניגן זיך מיט די אלמע. און אזוי שאפֿן זיך גאנצע
| געוועבן. יעדער אָרנאניזם באשמייט פֿון געוועבן, אזא
אײנפֿאכער אָרנאניזם, װי דער פֿעדימדינער וואסערוואוקס,
באשטייט נאָר פֿון איין געוועב, װאָס איז צוואמעננעשטעלט
פֿון לענגליכע האלציגע צעלן, ביי אנדערע געוויקסן און -
חיות באשטייט דער אֶרנאניזם פֿון עטליכע פֿארשײדענע
| געוועבן, װאָס אונטערשיידן זיך איינע פֿון די אנדערע
מיט דער פֿאָרמע פֿון זייערע צעלן. ביי איינצעלינע אָר-
גאניזמען קומט פֿאָר דאָס גאנצע לעבן אין דער איינציגער
צעלעי+ זי פֿירט אוים אלע ארבעטן, װאָס האלטן אויף דעם 7- { |
לעבן, + אין א אָרגאניזם מיט אפֿולע' צעלן און געװועבן, פֿעדימדיגער.

אין דאָס לעבן פֿון איין צעלע ענג פֿארבונדן מיטן לעבן וואסערוואוקס,
פֿון דער אנדערער, איין געוועב איז פֿארבונדן מיט דעם פויקרעפעלין, לישפ,

9 ד. באָטאנ. אונטערר, '"

אנדערן, אָבער איטליכער פֿירט אוים נאָר א געװיסע 8) אוש טס =
ארבעט, די ארבעט איז אזוי װי צעטיילט, אזי זעהען אי ליפציג און בעילין.

-- 110 --

מיר, אז די צעלן פֿון בלאטגעוועב נעמען אריין און לאָזן ארוים גאזן, די
צעלן פֿון װאָרצלגעװעב נעמען אריין פֿליסיקײטן, די צעלן פֿון שטאמגעוועב
זיינען קאנאלן פֿאר זאפֿטן א. א, װ.

| די פֿלאנצנצעלע..

אז מען באקענט זיך נעהענטער מיט דער פֿלאנצנצעלע אין מיקראָסקאָפ,
פֿארשטייט מען אויך בעסער דאָס גאנצע לעבן פֿון די פֿלאנצן,
יונגע צעלן זיינען במעט אינגאנצן אנגעפֿילט מיט פראָטאָפּלאומע,. די -
פּראָטאָפלאזמע האָט אין זיך אייווייס, דעמזעלביגן שטאָף, פֿון ועלכן עס
באשטייט די ווייסל פֿון אן איי, אין יוננע צעלן קען מען גרינג זעהן דעם
קליינעם קערנדל, די יאדרע, די יאדרע האָט א גרויסן באטייט, צעלן, װאָס
פֿארלירן די יאדרע, הערן זיך אױף צו טיילן, צו פֿארמערן זיך. אין דער
פּראָטאָפּלאזמע פֿון די בלאטצעלן געפֿינען זיך קליינע גרינע קערנדלעך,
בלאטגרינם (כלאָראָפֿיל, פֿון זײ אין דאָס דער בלאט גרין. די
הייטל פֿון פֿלאנצנצעלע באשטייט פֿון א האפֿטינערן שטאָף, װאָס מען רופט
אן צעלוליאָזע, די הייטל לאָוט דורך גאון
און פֿליסיקײטן, און דערפֿאר קומט פֿאר א
שטענדיגער אויסנייט צוישן די שטאָפֿן אין
צעלע און די שמאָפֿן פֿון דער ארומיגער
סביבה, און צװישן די שמאָפֿן פֿון איין ?עלע
מיט די שמאָפֿן פֿון די איבעריגע צעלן,
צעלע נעמט אריין שטאָפֿן, ארבעט זיי איבער
און טיילווייז גים זי זיי אויך צוריק ארוים,
זי בייט זיך, די פֿארענדערונגען קען מען
באמערקן דורכן מיקראָסקאָפּ, אין די עלטערע
צעלן װערן אין פּראָטאָפלאזמע אזוי װי
בלויזן, פוסטע ערטער, וואס פֿילן זיך אָן
מיט פֿארשײרענע זאפֿטן, די פּראָטאָפלאומע
: רוקט זיך אלץ מער אֶפּ צו דער הייטל,
פֿלאנצנצעלן. נאָר איינציגע פֿעדים ציהען זיך דורך דער

פֿון ,פֿראנקע-שמייל, רעאליענבוך", - גאנצער צעלע. די זאפֿטן, װאָס פֿילן אָן
בח. 1, אויס. 8ו | די צעלע, זיינען רייך מיט צוקער, זאלצן,

פֿארלאג צסגנונוסע::6 .2 אין לייסציג און ליל != פֿארשיידענע זויערקייטן, די הייטל בייט זיך
| אויך, זי ווערט דיקער, אויף איר לייגן זיך אָפּ פֿארשײידענע הארטע שמאָפֿן,
אין דער חארטער נראָבער הייטל בלייבן אָבער דינע טיילן, װאָס דורך זי

קענען נאָך אלץ דורכגיין גאזן און פֿליסיקײטן, די צעלן ווערן פֿארהאָלצט,
אזוי ווערן ביי אפֿולע געוויקסן פֿארהאָלצט די צעלן פֿון שטאם, די פֿלאנצן
ווערן פֿון דעם פֿעסטער, קענען זיך בעסער האלטן. בי געוויסע געװיקסן
! בייטן זיך די חייטלעך פֿון די צעלן אזוי, אז זיי לאָזן אינגאנצן ניט דורך .
ניט קיין פֿליסיקײמן, ניט קיין גאזן, די צעלן ווערן פא רק אָ ר קט, (דערמאָנט
זיך ביי וועלכע געוויקסן און אין וועלכע מיילן ארבעט זיך אוים קאָרקגעוועב.
װאָספֿאר א באטייט האָט דאָס פֿארן געוויקם ?) | |

וויאזוי עם קומט פֿאר דער אויסבייט פֿון פֿליסיקײטן דורך דער צעלנהייטל,
קען מען קלאָר מאכן דורך א פרוב,

מען נעמט פערגאמענטפאפיר, װאָס איז אויסנעארבעט כמעט פֿון ריינע
צעלוליאָזע און מען פֿארבינדט מיט איר שטייף א גלעוערנעם צילינדער
(א נלאָן פֿון א לאָמפ), אין צילינדער גיסט מען אָן שארפֿע זאלצוואסער
אָדער צוקערוואסער, פֿונאױבן פֿארמאכט מען אים מיט א גוטן קאָריק, דורך
וועלכן מען לאָזט דורך א שמאלע גלעזערנע רערעלע. דעם צילינדער לאָזט
מען אריין אין א שיסל מיט וואסער, אין א קורצער צייט ארום הייבט זיך
אויף די פֿליסיקײט אין רערעלע. דאָם וואסער אין שיסל װערט אביסל .
געזאלצן אָדער זיסליך. דאָס וואסער איז אריין אין צילינדער, דערפֿאר האָט
זי זיך אױפֿגעהױבן אין רערעלע, אָדער די פֿליסיקײיט פֿון צילינדער איז אריין
אין שיסל, דערפֿאר האָט זיך געביטן דער טעם פֿון דעם וואסער: אין צילינדער
אין פֿון שיסל אריין מער וואסער, איידער פֿון צילינדער אין שיסל, אוב מען
זאָל מאכן פארקערט: דאָס זאלצוואסער אין שיסל און דאָס ריינע וואסער אין -
צילינדער, װועט מער פֿליסיקײט אריינגיין אין שיסל עס קומען פֿאר צויי
שטראָמען. שטארקער איז דער, װאָס נייט פֿון דעם שיטערן וואסער צום
געדיכטערן, דיזעלביגע דערשיינונג קומט פֿאר, בעת מיר נעמען א הייטל פֿון
א חיה, למשל, די הייטל פֿון א חזירשן אָדער א שעפסענעם פענכער, דער"
מיט דערקלערט זיך אויך דער אויסבייט פֿון פֿליסיקײטן צוישן די צעלן אין
אָרגאניזם פֿון א חיה. אָטדי דערשיינונג (דער אויסבייט פֿון פֿליסיקײטן דורך.
הייטעלעך) הייסט אָסמאָס. אָטדאָס וויסנדיג, װעלן מיר פֿארשטין אפֿולע
דערשיינונגען אין לעבן פֿון געוויק סן און חיות,

דער בלאט אין מיקראָטקאָפ,.

אז מען קוקט זיך איין אין מיקראָסקאָפּ אויף א בלעטעלע פֿון דער
עלאָדעע אָדער פֿון מאָך,. זעהט מען, אז ער באשטייט פֿון צעלן. כדי זיך
צו באקענען מיט די גרעבערע ניט דורכזיכטינע בלעטער פֿון אנדערע גע-
וויקסן, דארף מען נעמען א גאנץ דינעם קווערשניט. דערמאָלט זעהט מען,.

-- 118 --

אז דער בלאט באשטייט פֿון עטליכע שיכטן צעלן,. דער אויסערליכער שיכֿט
באשטייט פֿון פלאציגע צעלן, װאָס ליגן געדיכט איינע לעבן די אנדערע,
אונטער זיי געפֿינען זיך גרעסערע לענגליכע צעלן מיט אפֿולע כלאָראָפֿיל-
קערנער און נאָך מיפֿער ליגן צעלן רונדליבע און אויסגעצויגענע, װאָס ליגן
ווייט אָפּגערוקט איינע פֿון די אנדערע. צוישן זיי געפֿינען זיך לופֿט-
קאנאלן, יי
אין דעם אויסערליכן שיכט, װאָס נעמט זיך אראָפּ פֿון בלאט, וי א
דינע הייטעלע, קען מען זעהן אפֿולע פאָרן, װאָספֿאר א באטייט האָבן זי
פֿאר די פֿלאנצן? יעדע פאָרע איז א לענגליבער שפעלטעלע, װאָס איז בא"
גרענעצט מיט צוויי האלבקיילעכדיגע צעלן, די שפּאלטן קענען ווערן שמעלער
און ברייטער. ביי דעם גרעפטן טייל געוויקסן געפֿינען זיך די שפאלטן פֿונ-
אונטן; אדאנק דעם װוערן זי ניט פֿארשטאָפּט, נאָר ביי וואסערגעוויקסן מֿיט
שווימענדיגע בלעטער, למשל ביי דער וואסערליליע, געפֿינען זיך די שפאלמן
פֿונאױבן, פֿארװאָס איז דאָס אזוי װיכֿטיג פֿאר די וואסערגעוויקסן?

| דער מיקראָסקאָפּ יוט אונז, װי דער נעמוי פֿון בלאט איז צוגעפאסט
צו דער וויכטיגער ארבעט, װאָס דער בלאט פֿירט אױיס, דער אויסערליכער
געדיכטער שיכט צעלן שיצט דעם בלאט, דערהויפט די כלאָראָפֿילקערנער,
װאָס קענען צעשמערט װערן פֿון א צו שטארקער באשמראלונג און זייגען
אזוי נוימיג פֿארן געוויקס. די פאָרן לאָזן דורך ;אזן און וואטערדאמף; די
קאנאלן, װאָס געפֿינען זיך צװישן די צעלן פֿון מיטלסטן שיכט, זיינען נוטע
ווענן פֿאר גאזן, װאָס נייען אריין און טיילן זיך אוים פֿון בלאט,

דער װאָרצל אין מיקראָסקאָפ,

- א װאָרצל פֿון א יונגער תּבואה איז אזוי צארט, אז מען קען אים בא-
מראכטן אין מיקראָסקאָפּ, ער באשטייט פֿון צעלן,. אױפֿן שפיץ האָט ער
אזוי וי א הויב אָדער א פֿינגערהוט, װאָס באשמייט פֿון גרעסערע צעלן מיט
פֿעסטע וֹענטלעך; די הויב שיצט די איבעריגע קלענערע און צארטערע צעלן;
מיטן שפיץ בויערט דער װאָרצל די ערד. אויף יונגן װאָרצל זעהט מען שוין .
מיט א נימם באװאָפֿנטן אויג קליינע און דינע הערעלעך; גוט קען מען זעהן
די הערעלעך אויף געוויקסן, װאָס מען לאָוט דויכוואקסן אויף פֿײיכטע לעש-
פאפיר; אױפֿן הויב זיינען קיין הערעלעך ניטאָ. אין באָדן שטייט צו די .
ערד אזוי פֿעסט צו די הערעלעך, אז עם איז שווער זי אָפּצושווענקען אפֿילו
מיט וואסער, אין מיקראָסקאָפ זעהט מען, אז זי הערעלעך זיינען נאָר דער
אויסגעצויגענער טייל פֿון די װאָרצלצעלן, צו דער גלאטער הייטל פֿון דער
צעלע, װאָלט די ערד אזוי ניט צונעשטאנען, וי צו די הערעלעך,. װאָס מער

װאָרצלען. -

פון ,.קרעפעלין, לייטפאדן פ. ד. באָטאנישן אונטערריכט'', פֿארלאג עסממגוסע' -6 .3 אין לייפציג און בערלין.

| און עננער די װאָרצלען בארירן זיך. מיט דער ערד, אלץ לעבעדיגער קומט.
פֿאָר דער אויסבייט צװישן דעם איגהאלט פֿון דער צעלע און די זאפֿטן פֿון
באָדן: דאָס וואסער פֿון באָדן גייט אריין אין די צעלן פֿון װאָרצל, און די
זאפֿטן פֿון די צעלן גייען ארוים אין באָדן. דאָ קומט פֿאָר דערזעלביגער אָסמאָס,
וי אין דעם עקספּערימענט מיטן נגלעוערנעם צילינדער; ‏ אזוי וי די פֿליסיקײט
/פֿון צעלע איז געדיכטער, איז דער שטראָם פֿון באָדן אין װאָרצל שטארקער, װי
דער שטראָם, װאָס נייט פֿון די צעלן אין באָדן. מען קען זיך גרינג איבערצייגן,
- אז די װאָרצלצעלן לאָזן עפעס ארוים פֿון זיך, ‏ אין א וואזאָנטעפל ליינט מען

-- 1940 --

אוועק א פאָלירטע מארמאָרפלאטע, אויף איר שיט מען אָן פֿײיכטע זאמד און
מען פֿארזײט בעבלעך. אויב מען זאָל שוין אין פֿערצן טעג ארום ארויסנעמען
די פלאטע און אָפּוואשן זי, וועלן מיר באמערקן, אז זי איז אזוי װי אויסגענעסן
אין די ערטער, וואו די װאָרצלען האָבן זי בארירט. דאָס האָבן די װאָרצלען
ארויסג עלאָזן פֿון זיך א זויערקייט, װאָס האָט צעלאָזן, צעשטערט דעם מארמאָר,
אָטדאָס עפֿנט אונז די אױגן אויף א זעהר װפֿטיגן פּראָצעס, װאָס קומט פֿאָר
פאמעליך, אָבער כסדֶר אין דער נאטור, די פֿלאנצן שאפֿן זיך פֿון הארטע
| מיגעראלישע שטאָפֿן שיטערע, װאָס זי דארפֿן האָבן צו זייער וואוקס. דער
אלטער גראָבער טייל פֿון װאָרצל האָט ניט קיין הערעלעך, זיינע צעלן זיינען
פֿארהאָלצט אָדער פֿארקאָרקט. ער שפילט שוין דערפֿאר נים קיין גרויסע
ראָלע אין דער שפייזונג פֿונם געוויקם, די ארבעט פֿירן אוים די יונגע און
דינע װאָרצלע!, דעיהויפט יענע מיילן זייערע, װאָס האָבן הערעלעך,

| דער שטאם אין מיקראָסקאָפ,

באקענענדיג זיך נעהענטער מיטן לעבן פֿון די פֿלאנצן, האָבן מיר זיך
דערוואוסט, אז דער שטאם איז דער פֿארמימלער צװישן דעם װאָרצל און
די בלעטער, ער איז א וועג פֿאר די זאפֿטן, װאָס גייען פֿון אונטן אויף אויבן
און פֿון אויבן אויף אונטן, די רערן, דורך וועלכע די זאפֿטן גייען, זיינען
זעהר דין, אז מען שניידט דורך אינדערלעננ א שמאם פֿון א גראָזיגן גע-
וויקס אָדער א יונגן צווייגעלע פֿון א בוים, באמערקט מען שוין מיט ניט קיין
באװאָפֿנטן אויג, אז עס ציהען זיך דורך אים אזוי וי לאנגע פֿעדים. בעת מען
נעמט א נאנץ דינעם שניט דורכלענג און מען קוקט זיך איין אין מיקואָסקאָפ,
זעהט. מען, אז דער שטאם באשטייט פֿון צעלן,. די צעלן פֿון אינווייניגסטן
טייל זיינען גרעסערע, רונדליכע, די צעלן פֿון דער אויסערליכער הייטל פֿון
דער קאָרע) ליגן געדיכט איינע לעבן די אנדערע און האָבן גראָבע ווענטלעך.-
דאָס איז דער שוצשיכט. צוישן די צעלן פֿון דעם אינווייניגסטן טייל און.
ידער אויסערליכער הוט ציהען זיך לאנגע רערן-קאנאלן. די קאנאלן, װאָס
זיינען נעהענטער צום אינווייניגסטן טייל, זיינען גרעסער און האָבן גרעבערע
ווענטלעך, וי די, װאָס געפֿינען זיך געהענטער צו דער אויסערליכער הייטל,
צו דער קאָרע. די אינווייניגסטע קאנאלן זיינען די האָלצקאנאלן, דורך זי
נייען די זאפֿטן פֿון װאָרצל צו די בלעטער. די קלענערע רערן, װאָס געפֿינען
זיך נעהענטער צו דער קאָרע זיינען די לובקאנאלן, דורך זי גייען די זאפֿטן
פֿון די בלעטער אויף אונטן,
| אין א קווערשניט זעהען די קאנאלן אוים װי רונדע לעכעלעך צווישן די
איבערינע צעלן פֿון שטאם, זי ליגן געדיכט איינע לעבן די אגדערע, דער"

--= 101 --

פֿאר זאָנט מען, אז אין שטאם. זיינען דא בינטלעך געפֿעסן, אָדער געפֿעם-
בינטלעך. פֿארן באטראכטן אין מיקראָסקאָפּ, קוקט זיך איין אויף א קווער-
שניט מיט ניט באװאָפֿנטע אויגן, ביי דעם גרעסטן טייל גראָזינע געוויקסן,
װעט איר דערזעהן אינמיטן ווייסע אָדערּ נאָר העלנרינע גרונטגעוועב, און
ארום דעם גרונטגעוועב א גרינעם רעדעלע און אין אים העלע פּונקטן, ‏ אין
מיקראָסקאָפּ זעהט מען דייטליך, אז יעדער פינטעלע אין א גאנצע גרופע
לעכעלעך, גרעסערע צום מיטן און קלענערע צו דער אויסערליכער זייט. דאָם .
זיינען די לעכעלעך פֿון די איבערגעשניטענע רערן, פֿון די געפֿעסבינטלעך.
| אױפֿן קווערשניט פֿון א האָלציגן געוויקם, פֿון א בוים, זעהען זיך רינגען
אין שטאם, אויב עס זאָל זיך איינגעבן צו מאכן א גאנץ דינעם שניט און
מען זאָל זיך אויף אים איינקוקן אין מיקראָסקאָפּ, װעלן מיר זעהן, או די .
רינגען באשטייען פֿון די לעכעלעך פֿון די רערן, אין גראָזיגן געוויקס זיינען
נאָך די געפֿעסבינטלעך געווען אָפּנעטײלט איינע פֿון די אנדערע, און דאָ
איז דאָ אפיל רערן, אז פֿון זי שאפֿט זיך שוין א פֿארמאכטער רינג ארום.
דעם גרונטגעוועב (דאָס הארץ פֿון בוים), און אזוינע רינגען געפֿינען זיך אין
שטאם אפֿולע, איטליכן יאָר קומט צו א נייער רינג. בעת מיר קוקן זיך איין
אױפֿמערקזאם, באמערקן מיר אויך, אז דער רינג לעכעלעך, װאָס געפֿינט זיך
נעהענטער צו דער קאָרע, באשטייט פֿון שמעלערע רערן מיט דינערע ווענטלעך,
דאָס זיינען די לוב, אָדער די באסטרערן, און אזוי באקומט זיך אין מיקראָס-
קאָפּ אזא בילד! אינמיטן דאָס הארץ אָדער דער גרונטגעוועב פֿון גרויסע
צעלן מיט דינע ווענטלעך, ארום און ארום רינגען, לעכעלעך פֿון רערן, איין
רינג ארום דעם אנדערן, איין רינג אלץ גרעסער פֿון דעם אנדערן. די לעכעלעך
ווייזן אונז, אז די רערן האָבן גראָבע און שטײיפֿע ווענטעלעך, דאָס זיינען

0

קאָרע,
בינטל געפעסן, א טא

6 יי

וו
: (0
יו יו
1 1 0 6 2

6
1

ר

יב לט

זיפלעך,
קאמביום.
געפעסן,' |
הארץ,

1

24

יע

ער
א

קאמביום,

קווערשניט פֿון א זאַנג.

-- שָלֶן --

די האָלצרערן. די רינגען, װאָס געפֿינען זיך נעהענטער צו דער קאָרע בא-
שטייען פֿון קלענערע לעכעלעך, דאָס זיינען די לוברערן, אזוי אונטערשיידן
מיר דייטליך אין מיקראָסקאָפּ די האָלצרערן פֿון די לוברערן לוט דער גרויס
און לױיט. דער גרעב פֿון די רערן, אז איר וועט זיך גוט אייננעוואוינען צום
מיקראָסקאָפּ, װעט איר באמערקן, אז צוישן די האָלצצעלן און די לובצעלן
געפֿינט זיך א זעהר דייטליכע גרעניץ: דאָס איז א באזונדער רינג, װאָס
באשטייט פֿון צארטע פֿירקאנטיגע צעלן, אנגעפֿילטע מיט שמאָפֿן, דער ריננ
רופֿט זיך אָן דער קאמביומרינג, ער האָט זעהר א גרויסן באמיט, זינע
צעלן טיילן זיך, אדאנק דעם קומען צו נייע ריגנען, און דער בוים וערט
גרעבער, פֿון די קאמביומצעלן אנטוויקלען זיך זי רערן. די רערן ציהען זיך
פֿון װאָרצל און צעצווייגן זיך אין די בלעטער,

דער שטאם פֿון מאָך און פֿון וואסערוואוקט װאָט ניט קיין געפֿעס,. דער
מיקראָסקאָפּ באווייזט, אז זי באשטייען נאָר פֿון צעלן, װאָס נעמען אריין און
גיבן איבער איינע די אנדערע פֿליסיקײטן,

אן אלגעמיינער איבערבליק איבער דער נאטור ארום אונז,

מיר האָבן זיך באקענט מיט אפֿולע חיות און פֿלאנצן און האָבן אוויס-
געפֿונען,. אז פֿלאנצן און חיות האָבן אמֵך ענליכקייטן צוישן זיך, װוי פֿאר-
שיידן זיי זאָלן ניט אויסווייזן פֿון ערשטן קוק,. דאָס איז איין גרויסע וועלט
פֿון לעבעדיגע באשעפֿענישן אָדער אָרגאניזמען , װאָס ווערן געבאָרן, געמען
אריין אין זיך פֿארשײידענע שטאָפֿן, ארבעמן זיי איבעוּ, פֿארמערן זיך און
שטאַרבן,. די ענליכקייט איז זעהר דייטליך ביי די קלענסטע און איינפֿאכסטע
אָרנאניזמען, װאָס באשטייען פֿון איין צעלע: ניי דער באקטעריע און דער.
אינפֿוזאָריע, ביי די גרעסערע אָרגאניזמען באשטייט שוין דער גוף פֿון אפֿולע
צעלן, װאָס שאפֿן פֿארשיידענע געוועבן, און די ענליכקייט איז אלץ שווערער
צו באנעמען מיט איין קוק, פֿארהאנען אין דער נאטור שוואך אנטוויקלמע און
שטארק אנטוויקלטע אָרגאניזמען, אזוי איז, למשל, דער רעגנװאָרעם מער
אנטוויקלט פֿאר דער אינפּװזאָריע, די שנעק מער פֿאר דעם רעננװאָרעם, און
אזוי ווייטער; דער פֿליננשװעמל איז מער אנטװיקלט פֿאר דער באקטעריע,
מאָך מער פֿאר יעדער שוועמל, פאפערעט מער פֿאר מאָך און אזוי װייטער;
אנטוויקלטער זיינען די אָרגאניומען, װאָס זיינען גרעסער, האָבן מער שיילן -
אָדער אָרגאנען, פֿירן אויס א גרעסערע און שווערערע ארבעט. אזי למשל,
פֿארמערט זיך די באקטעריע, טיילנדיג זיך אויף צוויי חלקים, ביי דעם פאפערעט
שאפֿן זיך פֿריהער ספאָרן, פֿון די ספּאָרן ווערט דער פֿאָרשפּראָצער, און פֿון
אים אנטוויקלט זיך שוין א יוננער פּאפּערעט; אָדער לאמיר פֿארנלײכן, װי -

= 128 --

עס שפייזט זיך די אינפֿװאָריע און װי עס שפייזט זיך א מילכזויניגע חיה. די
| אינפֿװאָריע נעמט אריין פֿארטיגע שפּייז. מיט אלע טיילן פֿון איר נוף, די חיח
געמט אריין אין זיך שפייז און ארבעט עס איבער אין פֿארשײידענע אָרגאנען
פֿון איר גוף,- | | יי
די נאטורפֿאָרשער צעטיילן אלע פֿלאנצן און חיות אין גרופעם, אָפּטיילוננען,
קלאסן און פֿאמיליעס לוט זייער אנטוויקלונג און ענליכקייט, - - י
א פֿולן בילד פֿון אלע חיות און פֿלאנצן קען מען באקומען, או מען
באקענט זיך מיט דער נאטור פֿון דער נאנצער ערד, אָבער אפֿילו אין דער
נאטור ארום אונז האָבן מיר געפֿונען פֿארטרעטער פֿון אפֿולע גרופעס, אָפ-
מיילונגען און קלאסן; די פֿלאנ צן ארום אונז קען מען איינטיילן אין צוויי
גרויסע אָפּטײלונגען: 1 אָפּטײלונג -- זאָמיגע אָדער בלומיגע פֿלאנצן: 11 אָפ-
טיילונג -- ניטבלומיגע אָדער ספאָרנפֿלאנצן, | |
די 1 אָ פטיילונג מיילט זיך אויף צויי קלאסן: ויטער קלאם --
פֿלאנצן מיט באדעקטע זאָטקנאָטפן, און כ-טער קלאס --- פֿלאנצן מיט ניט
קיין באדעקטע זאָטקנאָספן, ניט קיין באדעקטע זאָטקנאָספן האָבן אלע
נאָדלבױמער; באדעקטע זאָטקנאָספּן האָבן אלע בלומיגע בלעטערנעװויקסן,
יעדער קלאס טיילט זיך נאָך אין פֿאמיליעס, דערמאָנט זיך. ווענן די פֿאמיליעס:
רויונבלומיגע (אן עפלבוים און אנד,); שמעטערלינגבלומיגע (ארבעס); ליפנ-
בלומיגע (קאלטע קראָפיווע); קאָרבלומינע (די קאָרנבלום) און נאָך פֿיל
אנדערע פֿאמיליעס, פֿון דער 11יטער פֿלאנצנאפטיילונג, פֿון די ספאָרנ-
פֿלאנצן, האָבן מיר זיך באקענט מיט די גרופעם: 1) פאפערעט, 9) מאָך
) שוועמלעך און מיט די קלענסטע פֿון די שוועמלעך, מיט די באקטעריעם,
די חיות ארום אונז קען מען איינטיילן אין אזוינע טיפּן: 1 רוקנזיילינע;
1 גלידערפֿיסיגע; 111 ווייכנופיגע; 1 װערים; /+ אורחיות אָדער אינ-
פֿװאָריעס, הי הי |
דער 1יטער מיפ, די רוקנזייליגע טיילן זיך אין קלאסן: 1. מילכזוינער.
2 פֿױגל;8. קריכיגע אָדער רעפטיליען (שרצים); 4. וואסערערדיגע אָדער
אנפֿיביעס; מ. פֿיש, | | יי |
פֿונװאגען נעמט זיך דער נאָמען פֿון איטליכן טיפ?
| רופֿט אן פֿאָרשטײער פֿון יעדן קלאס און רעכנט אוים זייערע באזונדערע
אייגנשאפֿטן, - | |
פֿון דעם 11-טן טיפּ, פֿון די גלידערפֿיסיגע, האָבן מיר זיך באקענט
מיט 1) אינסעקטן; 2) שפינען; 3) ראקעם אָדער קרעבסן,
פֿונואגען נעמט זיך דער נאמען , גלירערפֿיסיגעי און מיט װאָס צייכנט זיך
אויס דער נאנצער טיפ; װאָס ווייסט איר וועגן די פֿאָרשטײער פֿון יעדן קלאס?
וועלכע פֿאָרשטײער זיינען אייך באוואוסט פֿון די איבעריגע טיפן?

דער מענש, -
דער מענשליכער גוף און זיינע אָרגאנען.

דער מענש אי א טייל פֿון דער נאטור, נאָכן בױי פֿון זיין גוף און
נאָך דער גרויסער ארבעט, װאָס קומט פֿאָר אָהן אן אױפֿהער אין אָטדעם גיף,
געהערט ער צו די אנטוויקלטסטע באשעפֿענישן : צו די רוקנזייליגע, געהענטער
וי אלע חיות זיינען אים די מילכזוינער, דער מענשליבער נוף באשטייט .
פֿון אפֿולע טיילן, װאָס מען רופֿט זיי אָרנאנען. יעדער אִרגאן פֿירם אוים א
באזונדערע ארבעט. די ארבעם פֿון איינעם איז ענג פֿארבונדן מיט דער
ארבעט פֿון אלע איבעריגע, אוב עס ווערט געשטערט די ארבעט פֿון איין
אָרגאן, קען װערן געשטערט אויך די ארבעט פֿון אלע איבערינע, און בעת
עס שטעלט זיך אֶפּ דאָס לעבן פֿון איין אָרנאן קען זיך אָפּשטעלן דאָס לעבן
! פֿון גאנצן אָרגאניזם, לאָמיר זיך פֿריהער באקענען מיט דער ארבעט פֿון
איטליכן אָרגאן באזונדער און דערנאָך װעלן מיר זעהן, װי זיי ארבעטן אלע
צוזאמען. כדי אָבער צו באנעמען די ארבעט פֿון אן אָרגאן דארף מען בעסער
וויסן, װוי ער איז געבויט, |

דער סקעלעט,
די טיילן פֿון סקעלעט,

פֿונאובן איז דער מענשליכער גוף באצויגן מיט א גלאטער הויט, אונטער
איר געפֿינט זיך ווייכע פֿלײיש (מוסקולן); אונטער די מוסקולן געפֿינען זיך
| הארטע ביינער אָדער דער ס ק עלעט. דער סקעלעט איו דער געשטעל
פֿון מענשליכן גוף, ער גיט צו דעם גוף א באשטימטע פֿאָרמע, מאכט אים

האפֿטיג, אויף אים האלטן זיך אלע אָרנאנען.
דער סקעלעט באשמייט פֿון אפֿולע ביינער, װאָס זייגען דייטליך אָם-
געטיילט איינער פֿון דעם אנדערן. די וויכטיגסטע זיינען די ביינער פֿון קאָפ,
אָדער דער שארבן,. דער רוקנזייל מיט די בייגער פֿון ברוסטקאַסטן, זי ביינער

פֿון די הענט און פֿון די פֿיס,

ווי זיינען געבויט די ביינער און פֿון וואָס באשטייען זיי?

דער סקעלעט באשטייט פֿון פלאציגע און רערינע ביינער. פֿונאױבן
זיינען אלע ביינער באצויגן מיט א הארטער און נלאמער ביינהויט; אינ-
ווייניג זיינען זיי ניט מאסיוו, נאָר אזוי װי געלעכערט, שװאָמיג, די רעריגע
ביינער זיינען אָנגעפֿילט מיט א לײכטער און ווייכער מאסע, דאָם איו די

ביינערמארך, אין ביינהויט געפֿינען
זיך אפֿולע קלייגע לעכעלעך, װאָס
דורך זיי גייען אריין אין די ביינער
די דינסטע בלוטאָדערן,. שפעטער,
אז מיר וועלן זיך נעהענטער באקענען
מיט דער בלוט, װעלן מיר זעהן, װאָס-
פֿאר א גרויסן באטייט דאָס האָט
פֿארן לעבן פֿון אָרגאניום,

! פֿארדערצייט פֿון זיין לעבן ענדערט
זיך ביים מענשן איינינע מאָל דער
שטאָף פֿון זיינע ביינער, ביי א קינד
זיינען די ביינער ווייך און בייגעוודיג,
שפעטער וװערן זיי אלץ הארטער,
בי אלמע לייט פֿארלירן זיי כמעט
אינגאנצן זייער ביינעוודיקייט, זיי ווערן
הארט און ברעכיג, די ווייכע בי"
געוודינע מאסע, װאָס פֿון איר בא-
שטייען די ביינער אין דער ערשטער
צייט פֿון מענשנס לעבן, הייסט
וײכראָמסקע+. (סאין אייך נעוויס
אויסגעקומען צו זעהן כראָמסקע פֿון
בהמות און עופות, אָפֿטמאָל געפֿינט
זיך כראָמסקע אויך אויף די ענדן
פֿון הארטע ביינער) שפעטער ענדערט
זיך די כראָמסקע, עס קלייבן זיך אין
איר - צוזאמען הארטע מינעראלישע
שטאָפֿן, דערהויפט קאלך, פֿאראיינינט
מיט פֿאָספֿאָר, און פֿארשײדענע
זאלצן; װאָס עלטער דער מענש ווערט,
אלץ מער װערן פֿארקאלכט זיינע
ביינער. אין דער שפייז, װאָס דער
מענש עסט, און דערהויפט אינם
וואסער, װאָס ער טרינקט, געפֿינען
זיך פֿארשײירענע מינעראלישע שמאָפֿן
און זאלצן, .זי לייגן זיך. דאָס אפ

אין די ביינער,. אין מאנכע טיילן פֿון.

-- 8

רער סקעלעט,
פין , פראפ, האנשטיין, נאטורגעשיכטע דעם טיררייכס!!,
פאילאנ /8011:6100 .2 6 אין מיגכען און עסלינגען.

-- 196 --

אונזער סקעלעט ווערט די כראָמסקע דאָס גאנצע לעבן ניט פֿארבײנערט,
אזוי, למשל, לאָזט. זיך פֿילן כראָמטקע (קגאָרפל) אין אונזער אויערמושל
און אין נאָז,

ביי קליינע קינדער ברעכן זיך זעלמן די ביינער פֿון א פֿאל אָדער א
קלאפ, װײיל די כראָמסקע איז ווייך און ניט ברעכיג; דערפֿאר אָבער געפֿינט
זיך א קינד אין אן אנדער סכנה: די װוייכע ביינער קרימען זיך גרינג און
קענען בלייבן קרום אױפֿן גאנצן לעבן ; דערפֿאר מוז מען זיך פֿאָרזיכטינ
באגיין מיט קלייגע קינדער, בעת מען נעמט זיי אויף דער האנט, גרעסערע
קינדער דארפֿן. זיך האלטן גלייך, נים זיצן צופֿיל איינגעבויגן, ווייל דערפֿון
קענען זי אויסוואקסן מיט א קרומען רוקן, |

ביי אלמע לייט, פֿארקערט, ברעכן זיך גרינג זייערע הארטע ביינער פֿון
א פֿאל אָדער א ! קלאם, דערפֿאר מוז מען זיי שטארק היטן פֿון אזא צופֿאל,

ווי זיינען צווישן זיך פֿאראייניגט די ביינער פֿון
יסקעלעטל

א טייל פֿון אונזערע ביינער זיינען פֿאראיינינט צווישן זיך אױף אזא
אופֿן, אז זי קענען זיך ניט באוועגן איינער לעבן דעם אנדערן, דער גרעסטער
טייל אָבער איז פֿאראײנינט באווענליך, און אדאנק דעם קען דער. מענש
אױספֿירן זעהר פֿארשײידענע אוך. פֿלינקע באוועגונגען.

די באוועגליכע ביינער זיינען ניט צוגעוואקסן, נייערט צוגעשטעלם איינער
צום אנדערן, די ערמער, וואו די ביינער זיינען אָט אזוי פֿאראײנינט, זעהען זיך
אפֿילו דורכן הויט, דאָס זיינען די געלענקען אזא געלענק געפֿינט זיך
אין פלייצע, אין איילנבויגן, אין די פֿינגער, אין קני א, א, װו.

אז מיר באקענען זיך אױפֿן סקעלעט מיט איינעם פֿון די געלענקען,
זעהען מיר אין איין ביין א גריבל, אין דעם אנדערן -- א קעפל. דער
קעפל שטעלט זיך אריין אין גריבל, און אזוי קען זיך איין ביין דרייען לעבן
אנדערן,. די גריבל איז אויסגעבעט, און דער קעפל איז באדעקט מיט גלאטע
כראָמסקע, זיי זאָלן זיך ניט רייבן; די כראָמסקע איז נאָך דערצו באנעצט
מיט א באזונדערער פֿליסיקײט, (דערמאָנט זיך, אז מען שמירט אוים א שלאָם
אָדער א זאוועסע פֿון א טיר, צו װאָס טוט מען דאָס?) אָבער וויאזוי האלט
זיך איין ביין לעבן אנדערן? |

די ביינהויט פֿון בײידע ביינער איז אויסגעצויגן אין לאנגע שטארקע
און ציהענדיגע בענדער, װאָס כאפן ארום דאָס אָרט פֿון דער פֿאראייניגונג
און וואקסן זיך צוגויף מיט דער ביינהויט פֿון צװײטן ביין, אװי שאפֿט

-- 40 יה

זיך א געלענקבייטל אָדער א געלענקקאפסל, װאָס בינדט צונויף יד
ביינער, אָבער לאָזט זי פֿרײ באוועגן זיך, |

אמאָל טרעפֿט זיך, אז פֿון א. קלאפ אָדער פֿון א ניט פֿאָריכטינער
באוועגונג גייט דער ביין ארוים פֿון זיין אָרט און שטעלט זיַך אליין ווידער
אריין, = מיר פֿילן דערביי א שטארקן װײיטאָג, ווייל די בענדער באקומען א
שטארקן שטוים, און עס צערייסן זיך דינע בלוטאָדערן, דער בעסטער מיטל
איז ניט באווענן דעם קראנקן איבר און צוליינן קאלטע וואסער,

ערנסטער איז די געפֿאר, בעת מען ליג קט זיך אויס אן אִיבר; דער
ביין גייט ארוים פֿון זיין אָרט און שטעלט זיך אליין צוריק ניט אריין, ‏ דאן
דארף מען אויך צולייגן קאלטע וואסער און זיך וענדן װאָס ניכער צו א
דאקטער, װאָס װעט דעם ביין צוריק אריינשטעלן, | .

זעהר שטארק איז דער װײטאָג, בעת א ביין צעברעכט זיך, די צע-
בראָכענע טיילן וואקסן זיך װידער צוזאמען,. דער צעבראָכענער אֵיבר מוז
אָבער א לאנגע צייט לינן אין פֿולער רוה און זיך ניט בעווענן,

דער שארבן,

דער סקעלעט פֿון קאָפּ באשטייט פֿון אפֿולע בייגער, נאָר איין ביין,
דער אונטערשטער מוילביין, קען זיך.
באוועגן, די איבעריגע זיינען פֿאר-
איינינט אומבאווענליך; אױפֿן שארבן
זעהט מען צװישן די איינצינע. ביינער
אזוי װי נעט. די ביינער זיינען ביי די
ברענעס געציינדלט, יעדער ציינדל איז
אריינגעשטעלט צװישן צוויי ציינדלעך
פֿון דעם אנדערן, דאָס איו זעהר א
פֿעסטער צונױפֿשטעל; פֿון אלע ביינער
אי צוזאמענגעשטעלט א גום פֿאר
מאכטער קיילעכדיגער קאסטן, . װאָס אין
אים לינט דער צארמער קאָפּמארך,

די וויכטינסטע ביינער פֿון קאָפ
זיינען דער שטערנביין, די צוויי שייטל-
ביינער, די שלײפֿנבײנער, דער חינטער-
ביין (די פאָטעלניצע) מיט א קיילעכדינער
לאָך און צוויי בערנלדינע אָפּואוקסן .

פין?,,פראם. האנשטיין , נאטורעשיכטע דעס טיררייכס! ,

פֿונאונטן, דער גרונטביין, פֿונפֿאָרנט פארלאג 01061עמס8 .1 .17 אין מינכען און עסליננען,

דער שארבן,

- 198 +-

(אין פנים) --- די באקנבֿיינער, די נאזביינער און די מױלביינער, מיט די /
גריב עלעך, װאָס אין זי זיינען ארייגגעשטעלט די ציינער, דורך דער קיילעכדיגער
לעכל אין הינטערביין פֿאראײניגט זיך דער קאָפמארק מיט דעם רוקנמארך.
מיט די צוויי אפוואוקסן שטעלט זיך דער חינטערביין אריין אין רוקנזייל.. א-
דאנק דעם געלענק, קען זיך דער קאָפּ באווענן.

ביי קלייגע קינדער זיינען נאָך צווישן די ביינער פֿין קאָפּ קיין נעט ניטאָ,
! איין ביין איז אָפּנעטײלט פֿון דעם אנדערן מיט א ווייכער מאסע (כראָמסקע),
דערפֿאר קען זיך דער מארך אנטוויקלען און גרעסער װערן; בעת דער מארך ‏
פֿארענדינט זיין אנטוויקלונג, װוערט דער גאנצער שארבן פֿארבײנערט,

דערפֿאר מוז מען זיין זעחר פֿאָרזיכטיג מיט קלייגע קינדער, מען זאָל
ניט געבן א צו שטארקן דריק אָדער טרייסל דעם מאוך,

דער רוקנזייל,

דער סקעלעט פֿון קאָפּ אין צוזאמענגעגלירערט מיטן רוקנזייל (חוט-
השדרה), דער רוקנזייל האלט איין אונזער גוף אין דער ווערטיקאלער לאגע.
אויף אים שטיצן זיך די וויכטינסטע אֶרגאנען. ער איז באוועגליך, וייל ער
באשמייט ניט פֿון איין שטיק, נייערט פֿון דרייאונזירייסיג איינציגע ביינדלעך,
(ווארבלען), צווישן די איינצלנע ביינדלעך געפֿינען זיך בלעטעלעך כראָמסקע
(קגאָרפל), דערפֿאר איז דער גאנצער רוקנזייל בייגעוודיג און באוועגליך.
ניט אלע ווארבלען זיינען גלייך, די אויבערשטע זייגען קלענער, די אונטערשטע
גרעסער, ווייל אויף זיי האלטן זיך די איבערינע. דער רוקנזייל איז געקויימט, -
אין האלז (די האלוווארבלען) איז ער אריינגעבויגן, אין רוקן (די בווסט-
ווארבלען) -- אױסגעבױַגן, אין נארמל ווידער אריינגעבויגן, אין קרייץ ווידער.
אויסגעבויגן,. יעדער רוקנביינדל אָדער ווארבל נאשטייט פֿון א מאסיוון טייל,

איינצלגע ווארבלען.

פון פראם. האנשטיין, נאטורגעשיכטע דעס טיררייבם ', פארלאג עסס1סצנוס8 .1 .9 אין מיגכען און עסלינגען.

9פן 2

פֿון קערפער און פֿון א רינג מיט איין הינטערשטן און צוויי זייטיגע אִפ-
וואוקסן, אָדער שפּיצן, די ריננען זיינען אױפֿגעלײגט איינע אויף די אנדערע,
און אויף אזא אופֿן שאפֿט זיך א קאנאל פֿאר דעם רוקנמארך, דורכן לאָך
פֿון הינטערביין פֿאראײניגן זיך ביירע מארכן, דער קאָפּמארך און דער רוקנ-
מארך. דער ביינערנער קאנאל איז א זיכערער אָרט פֿאר דעם מארך,

דער ברוסטקאַסטן,

| דער ברוסטקאסטן שטעלט זיך צונויף פֿון די ריפן, װאָס זיינען פֿונהינטן
צונעגלידערט צו די ביינדלעך פֿון רוקנזייל (צום ברוסטטייל) און פֿונפֿאָרנט
פֿאראײיניגט מיטן ברוסטביין דורך כראָמסקע, אינגאנצן האָט דער מענש
צוועלף פאָר ריפן, דאָס זיינען שמאָלע און פלאצינע ביינער, װאָס זעהען
אוים װי האלבע רײפֿן, די אונטערשטע צויי פאָר זיינען ניט פֿארבונדן
מיטן ברוסטביין און העננען אראָפּ פֿרײ, ביי דארע מענשן זעהען זיך דייט-
ליך די ריפן אונטער דער הױט. סאיז אויך קענטיג, װי זײי באוועגן זיך,
בעת דער מענש עטעמט: זיי חייבן זיך און לאָון זיך אראָפ,.
| אין ברוסטקאסטן ליגט די ברוסטהייל מיט אזוינע וויכמינע אָרגאנען, װי-
די לונגען און דאָס הארץ, - | |
| = דאָ זעהען מיר וידער, אז די ביינער זיינען א שוץ פֿאר אונזערע
וויכטיגסטע אָרגאנען,
די ברוסטהייל טיילט זיך אֶפּ מיט א ווענטל פֿון דער בויכהייל, וואו עס
ליגן דער מאָגן, די געדערים און נאָך אנדערע אָרגאנען. י-
די בויכהייל איז געשיצט פֿון סקעלעט נאָר פֿונהינטן (דער רוקנזייל)
און טיילווייז פֿונאונטן (די ביינער פֿון שסלנארטל),

די ביינער פֿון די הענט,

| = די הענט זיינען די באוועגליכסטע גלידער, דערפֿאר באשטייען זי אויך
פֿון אפֿולע ביינער און האָבן אפֿולע געלענקען. די וויכטיגסטע מיילן זיינען
דער אויבערארעם, דער אונטעראָרעם און די האנטלעפֿל מיט די פֿיננער,
די הענט זיינען פֿאראייניגט מיטן גוף דורכן פלייצעגארטל, װאָס באשטייט
! פֿון די פלאציגע, דרייקאנטינע לאָפּעטקעס פֿונהינטן און די דינע אויסגע-
בויגענע שליסלביינער פֿונפֿאָרנט, דער גארטל שטעלט אָפּ די הענט פֿון די
ריפן, דערפֿאר קענען זי זיך פֿרײ באװעגן, זיך ניט רייבנדיג אָן נוף. די
האנט שטעלט זיך אריין מיט א קעפל אין דער פֿלאכער גריבל פֿון דער
לאָפּעטקע, דערפֿאר קען זיך די האַנט פֿרײ דרייען. |
| 9

-- 130 --

דער אונטערארעם באשטייט פֿון צוויי ביינער (דער שטראל און די.
אייל), זי זיינען אזוי צוזאמענגענלידערט מיט דעם אויבערשטן ביין פֿון דער
האנט, אז די האנט קען זיך אויסציהען און צונױפֿלײגן,

די האנטלעפֿל באשטייט פֿון אפֿולע ביינער, פֿון זי איז באוועגליך נאָר
דער, װאָס אויף אים האלט זיך דער גרויסער פֿינגער,

די פֿינגער זיינען זעהר באוועגליך אדאנק דעם, װאָס זי באשטייען פֿין
דריי טיילן, נאָר דער גרויסער פֿינגער האט צוויי טיילן (געלענקען).

דער סקעלעט פֿון די פֿיס,

די ביינער ֿו די פֿיס פֿאראייניגן זיך מיטן רוקנזייל דורך גרויסע ביינער,
װאָס צוליב זייער פֿאָרמע רופֿט מען זי שימלביינער, פֿון זיי שאפֿט זיך
דאָס דער שיסלגארטל, אויף זי י שפארן זיך אָן די אָרגאנען, װאָס געפֿינען זיך
אין בויכהייל,

! אין איטליבֿן שיסלביין געפֿינט זיך א מיפֿע גריבל, װאָס אין איר איז
ארייגגעשטעלם דער קעפל פֿון אױבערפֿוס (פאָלקע); צוליב אזא געלענק קען
זיך דער פֿוס פֿרײ באוועגן, דער פֿום באשמייט אויך פֿון דריי ‏ טיילן: דער
אױבערפֿום (פאָלקע), די אונטערפֿוס, װאָס באשטייט פֿון נרויסן און קליינעם
שינביין, און די טריט, די ביינער פֿון די פֿיט זיינען לאנגע שטארקא רערן,
ווייל אויף זיי האלט זיך דער נאנצער גוף, די טריט באשטייט פֿון אפֿולע
בײנער; די טריט און אירע קורצע פֿינגער זיינען ניט אזוי באוועגליך, װי די
האנטלעפֿל, דער מענש שפארט זיך אָן אויף דער ערד מיט די פֿינגער און
מיט דער פיאטע, אינמיטן איז די טריט. אױטגעבוינן; אדאנק דעם איז דעם
מענשנם גאנג לייכט און זיכער,. קוקט זיך איין, װי עס גייט א קאץ, א הונט,
זי שפארן זיך אָן נאָר מיט די שפּיצפֿיננער, אָבער דערפֿאר שטיצט זיך זייער
גוף אויף פֿיר פֿיס, ביי א מענשן מוון צוויי פֿיס אויסהאלטן די גאנצע משא
פֿון דעם נוף. און דערפֿאַר מוז יעדער פֿום האָבן צוויי שטיצפונקטן,

פֿאַרװאָס איז שווער צו גיין אין שיך מיט הויכע און שמאָלע קנאפֿל? מיט וו אָס שפארט
זיך דאן אָן דער פֿוס צו דער ערר? +
די מוסקולן,
פֿון וואָס באשטייען די מוסקולן?

אונטערן הוט פֿילט זיך אָן מיט פֿלײש, ביי אן אָפּנעשונדענער הון
קען מען זעהן, אז די פֿלייש באשמייט ניט פֿון איין שטיק, נאָר פֿון בא-

-- 181 --

זונדערע דייטליך אָפּגעזונדערטע
טיילן, װאָס הייסן מוסקולן, דאָס-
גלייכן בי אלע מילכזויגער און
ביים מענשן אויך,. אין מענשליכן

גוף זיינען דאָ זעהר פֿיל מוסקולן, -

קליינע און גרויסע, ברייטע און
שמאָלע, וי פאסן, יעדער מוסקול
איז באצוינן מיט א דינער דורכ-
זיכטיגער הייטל, איר קענט דאָס
גוט באמערקן אויף רויהע פֿלײש,
אז מען קאָכט פֿלײיש, צענייט די

הייטל און דער מוסקול צעטיילט .

זיך אויף לאנגע שמאָלע פֿעדים,
אזוי איז יעדער מוסקול א בינטל
לאנגע פֿעדים, די מוסקולפֿעדים
זיינען עלאסטיש ד, ה. זי זיינען
פֿעהיג זיך אויסצוציהען און זיך
ווידער צונױפֿצוציהען, אדאנק
דעם אין אױיך דער גאנצער
מוסקול עלאסטיש, די עלאסטישע
מוסקולן באוועגן אונזערע ביינער,

וויאזוֹידי מוסקולן /
באוועגן די ביינער?

כדי דאָס צו פֿארשטיין, דארף

מען פֿריהער זעהן, װי די מוסקולן
זיינען צוגעוואקסן צו די ביינער, -
די מוסקולשטאָף איז ווייך און

זאפֿטיג,. ווייל זי האָט אין זיך
פֿיל בלוטאָדערן. ביי די ברעגעס
אָבער זיינען די מוסקולן אויס-
| געצויגן אי הארטע און שטײפֿע
מוסקולבענדער (קאָשקע), יעדער
- מוסקולבאנד איז צוזאמענגעוואקסן
מיטן ביינהויט פֿון דעם בין,

מוסקולאטור פֿונם מענשליכן קערפער,

פֿון ;.פראפ. האנשטיין, נאטורגעשיכטע דעס טיררייכס"",
פלנ. נסמ1סצגס8 .17 .עד אין מינכען און עסליננען,

-- 182 --

װאָס מיט אים איו דער מוסקול פֿאראײנינט, לאָמיר װי א משל נעמען דעם
מוסקול, װאָס געפֿינט זיך אויף דער אינװויינינסטער זייט פֿון דעם אױבעראָרעם.
מיט צוויי בענדער איז ער צוגעוואקסן צו דעם פלייצעגארטל, מיט נאָך א באנד
(דעם אונטערשטן), איז ער צוגעוואקסן צום ביין פֿון דעם אונטעראָרעם. בעת
דער מוסקול ציהט זיך צונויף, ציהט ער מיט דער אונטעראָרעם, און ער בויגט זיך
איין; בעת דער מוסקול ציהט זיך אויס, לאָזט זיך דער אונטעראָרעם אראָם,
דיזעלביגע דערשיינונג װועלן מיר באמערקן אויף די מוסקולן פֿון די פֿיט און
אין אלע באוועגליכע מיילן פֿון אונזער גוף. די מוסקולן פֿארקירצן זיך און
ציהען זיך װוידער אױיס, אָט אזי טוען זי א גרױיסע ארבעט: זײי באװועגן
| אונזערע אָרגאנען,. דאָס הארץ, דער מאָגן, און נאָך אנדערע ויכטינע
טיילן פֿון אונזער גוף זיינען אױפֿגעבױט פֿון מוטקולשטאָף, די מוסקולן אנט-
וויקלען זיך פֿון דער ארבעט, גוט אנטוויקלט זיינען די מוסקולן ביי ערד"
ארבעטער, ביי זענער, שמידן און אנדערע האנטארבעטער. אָהן ארבעט און
באוועגונג ווערן די מוסקולן שוואך, אױב די ארבעט, װאָס מיר טוען, איז
א זיציגע, מוזן מיר זעהן צו ארבעטן מיט אונזערע מוסקולן דורך באזונדערע
באוועגונגען אויף דער פֿרײער לופֿט: מאכן גימנאסטיק, שווימען, ניין אפֿולע
שפאצירן,. צופֿיל ארבעט שוואכט אויך אֶפּ די מוסקולן,

װי גייט די ארבעט אין מענשליכן גוף?

דער מענשליכער קערפער איז אזוי װי א מאשין, װאָס געפֿינט זיך ותמיד
אין דער ארבעט, יעדע מאשין וװערט געטריבן פֿון א כוח, ווארעמקייט איז
א גרויסער כוח, װאָס טרייבט אפֿולע מאשינעס,. כל ומן א מענש לעבט,
- איז זיין נוף וארעם, סיי ווינטער, סיי. זומער, איר ווייסט געווים, אז די.
ווארעמקייט קען מען אױסמעסטן מיט א טערמאָמעטער, און ביי א געװנטן .
מענשן איז די טעמפעראטור ?86,5 אָדער ?27 0. כדי דער מענשליכער
קערפער זאָל שטענדיג זיין ווארעם, מוז מען אים הייצן, ‏ דער מענשליכער
גוף נויטיגט זיך אין הייצמאטעריאל, פונקט וי יעדע מאשין, ער נויטיגט זיך
אויך אין לופֿט, כדי די הייצונג זאָל זיין מענליך. ער נויטיגט זיך אָבער אין
לופֿט, װאָס האָט אין זיך גענוג זױערשטאָף. אָנער לופֿט און הייצמאטעריאל
איז נאָך ווייניג פֿארן לעבן: ביז א געוויסן עלטער וואקסט און אנטוויקלט
זיך דער מענשליכער גוף, ער דארף זיך אליין אױפֿבױען. שפעטער אפֿילו,
בעת ער דערגרייכט שוין זיין פֿולן וואוקס, שטעלט זיך אויך ניט אֶפּ די
ארבעט פֿון בויען, ‏ די אָרגאנען ניצן זיך אָפּ, און מען מוז שטענדיג אָפּבויען
דאָס פֿארניצטע, דערפֿאר נויטיגט זיך דער מענש, צייט ער לעבט, אין בוי-

- 3

מאטעריאל, הייצמאטעריאל או אין לופֿט, װאָס האָט אין זיך

גענונ װויערשטאָף.

די לופֿט:און די איבערינע שטאָפֿן נעמט דער מענש פֿון דער ארומיגער

וועלט, א מייל פֿארניצט ער, דאָס
איבעריגע ארבעט ער איבער און

לאָזט עס ווידער ארויס, די ארבעט.

/איז פֿארטײילט צווישן פֿארשיידענע
אָרנאנען. די וויכטיגסטע זיינען
די אָטעמאָרגאנען, די אָרגאנען פֿון
פֿארדייאונג, די אָרגאנען פֿון בלוט-
לויף און די אָרגאנען פֿון דער
ארויסטיילוננ,

די פֿארדייאונג און די אָרגאנען.

פֿון דער פארדייאונג,

די וויכטינסטע שפּייו-
שט אָפֿן,

אין דער מענשליכער שפייז

מוזן זיך געפֿינען ;אלע נוטינע

בוי-און-הײצשטאָפֿן, ‏ דער מענש-

ליכער גוף נויטיגט זיך, פונקט װי

די פֿלאנצן, אין וואסער, ‏ וואסער.

געפֿינט זיך אין בלוט און כמעט
אין אלע שמאָפֿן פֿון דעם גוף. אֶהן
וואסער װאָלטן ניט געקענט פֿאָר-
קומען די וויכטיגסטע פּראָצעסן.
דער סקעלעט באשטייט פֿון
קאלך און אנדערע מינעראלן,
דערפֿאר נויטינן מיר זיך אין פֿאר-
שיידענע מיגעראלשמאָפֿן, ‏ איינער

פון , פראפ. האנשטיין, נאטורנעשיכטע דעס טיררייכם''

געעפֿנטע ברוסטהייל. און בויכהייל,

,

פארלאג +6106:ג1ס8 .9 .1 אין מינכץ. אוז עסליננען.

פֿון די וויכטיגסטע איז די געוואוינטליכע קאָכואלץ. מיר מישן זי. צו

כמעט צו אלע אונזערע שפייזן,

-- 184 --

מיר קענען ויך ניט באגיין אֶהן אייווייס,

אייוייס געפֿינט זיך אין בלוט, אין די מוסקולן און אין דעם מארך,
דאָס אין א ציהעדינער שטאָף, װאָס װערט לייכט פֿאונליוערט. רינע
אייווייַם זעהען מיר אין ווייסל פֿון אן איי, ‏ דער מענש געפֿינט אײװײַט אין
אייער, אין פֿלײש, אין. מילך, אין אייניגע נאָרטנגריגסן (דערהויפט אין
ארבעס); | '

הייצשטאָפֿן זיינען פֿעטטן און קוילנהידראטן

פֿעטס געפֿינען מיר אין דער שמאלץ פֿון חיות, אין מילך (פוטער) אין
פֿלאנצנאײלן, די זאָט פֿון אייניגע פֿלאנצן זיינען זעהר רייך מיט אייל, למשל,
ליינזאָמען, די זאָט פֿון דעם רײַו (סעמעטשקעס), די פֿרוכט פֿון איילבוים
(אֶליווע) אין די ווארעמע לענדער און די נים פֿון א קאָקוספאלמע אין די
הייסע לענדער (קאָקאָװאַר), די פֿרוכט פֿון קאקאאָבױים האָט אין זיך אויך
פֿעטס, דערפֿאר אי קאקאאָג זעמיג, בי

קוילנהידראטן זיינען אווינע שטאָפֿן, װאָס האָבן אין זיך קױלנשטאָף,
װױיערשטאָף און וואסערשטאָף, די וויכטיגסטע קױילנהידראטן פֿארן מענשן
זיינען קראכמעל און צוקער. קראכמעל געפֿינען מיר אין פֿלאנצן, דערהויפט
אין קארמאָפֿל און אין תּבואה (מעל). צוקער נעמען מיר אויך פֿון פֿלאנצן,
רייך מיט צוקער זיינען ווייסע צוקערבוריקעס און צוקערראָר. צוקער געפֿינט
זיך אויך אין פֿיל גאָרטנגרינסן (למשל, אין מערן) און אין פֿרוכט (אין
בערנעס). | |

מילך האט אין זיך אלע נויטיגע שמאָפֿן: פֿעטס, װאָס שווימט ארויף
אויבן (שמאנט, פוטער), איװוייַס, װאָס ווערט קענטיג, בעת מען פֿארזײיערט
די מילך און מען ווארעמט עס אָן (קעו), אין מילך איז אויך דא צוקער,
דערפֿאר קען דער מענש לעבן נאָר מיט מילך אליין,. מיר זעהען דאָס אױפֿן
ביישפּיל פֿון קליינע קינדער און קראנקע.

אויסערדעם באנוצט נאָך דער מענש אפֿולע שמאָפֿן, װאָס האָבן ניט

קיין קראפֿט צו שפייזן, אָבער זיי מאכן דאָס עסן געשמאקער, אפעמיטליכער,

| דערצו געהערן פֿארשיידענע געווירצן: פֿעפֿער, צימרינג א, א, װ.
| = קאווע און טיי האָבן אין זיך שמאָפֿן (קאפֿעין און טעין), װאָס טרייבן
ניכער די בלוט, אָפֿטמאָל פֿרישן זי אָפּ און דערמונטערן דעם מענשן, אָבער
פֿאר א מענשן מיט א שוואכער הארץ זיינען זיי שעדליך, אין בראנפֿן, וויין
און ביר געפֿינט זיך א באזונדערער שטאָף אלקאָהאָל, װאָס װירקט װי א
גיפֿט אױיף אונזער מארך און אויף אנדערע אונזערע אָרנאנען.

! צוזאמען מיטן עסן קומען אָפֿטמאָל אריין אין נוף פֿארשײידענע שעדליכע

-- 148 --

באקטעריעס. דערפֿאר מוז מען האלטן די שפּייז אין דער גרעסטער זויבער-
קייט. פֿלינן פֿארטראָגן אויף שפייו שמוץ און באקטעריעס, דערפֿאר מוז מען
אלצדינג האלטן צוגעדעקט. פֿרוכט דארף מען עסן געשיילטע אָדער אָפּװאשן.
פֿארן עסן, ווייל זי וואלגערן זיך אויף דער ערד און פֿיל מענשן האלטן זי
אין- די הענט,. | 0 -
אין קולטורעלע לענדער טאָר מען ניט אָנרירן קיין געבעקס מיט די
הענט, איידער מען קױפֿט עס, פֿארן עסן מוז מען אלעמאָל וואשן די הענט,

די ציינער, -

דער מענש גרייט צו די שפּײיזשטאָפֿן צום עסן, אָבער אין אָרגאניזם
ווערן זי אינגאנצן איבערגעארבעט, די פֿארדייאונג קומט פֿאָר אין מױל,
אין מאָגן און אין די געדערים, הי |

אין מויל ווערט דער ביסן צעריבן און צעקייט מיט די ציינער און מיט -
דער צונג, די צעקייטע שפייז צעמישט זיך מיט שפּײעכֿץ אוֹן ווערט אראָפ-
געשלונגען, דער מענש װערט געבאָרן אָהן ציינער, דערפֿאר קען ער זיך
די ערשטע צייט שפּייזן נאָר מיט שיטערע שמאָפֿן, ביז זעקס יאָר וואקסן
אוים צוואנציג ציינער, דאָס זיינען די מילכציינער,. אױפֿן זיבעטן יאָר הויבן
זי אָן ארױסצופֿאלן און פֿארבייטן זיך מיט שטענדיגע. אינגאנצן האָט א
| דערוואקסענער מענש צוויי און דרייסיג ציינער: פֿונפֿאָרנט אכט פלאציגע
שניידציינער, פֿון די זייטן צו איינציגע עקציינער און צו פֿינף באקציינער,
יעדער צאָן האָט א קרוינדל און א װאָרצל,. די באקציינער האָבן ברייטע
בערגלדיגע קרוינדלעך און גרויסע װאָרצלען. די קרוינדל איז ביי אלע ציינער
באדעקט מיט א זעהר הארטן בליסטשענדיגן שטאָף, עמאַל, אין צאָן געפֿינט
זיך א קאנאל, װאָס איז אָנגעפֿילט מיט צאָנװײכקײט: נערוון און דינע בלוט-
אָדערן, װאָס ברענגען אריין אין צאָן בלוט, בעת די עמאל רייבט זיך אָפּ.
אָדער ווערט צעשפאָלטן, ווערט אין צאָן א לעכל, װאָס קען דערגיין ביז צו
דער צאָנװייכקײם אין קאנאל, דער צאָן װערט דערפֿון קראנק און פֿאר-
דאָרבן. אפֿולע מענשן פֿארלירן פֿריה זייערע ציינער און קענען ניט נוט
צעקייען קיין שפיין, - | | |

די ציינער מוז מען זעהר היטן, צװישן די ציינער און אויף זיי בלייבן
שטיקעלעך שפייז, .זיי הויבן אָן צו פֿױלן, און צוליב זי הויבט אוֹיךְ אָן צו
פֿױלן דער צאָן, די ציינער מוז מען װאַשן און פוצן מיט א בערשטעלע,
װינאָר עס באווייזט זיך א קליינע לעבעלע, טאָר מען זִי ניט פֿארלאָזן, מען
מוז זיך וענדן צו א צאָנדאָקטער, װאָס רייניגט אויס די לעכל און פֿאר-
בלאָמבירט זי, דאָס הייסט, ער פֿארשטאָפט זי מיט א הארטן שמאָף, װאָס

-- 4180 --

פֿױלט ניט אליין און לאָזט ניט צו, דער צאָן זאָל פֿױלן, דערהויפט איז
וויכטיג צו רייניגן די ציינער פֿארן שלאָף, ווייל ביידערנאכט, בעת דער

פֿון ,, פראפ, האנשטיין. נאטורנעשיכטע דעס טיררייכם , פַלג. עסמ1סצגוסם .9 .9 אין מינכען און עסליננען.

מענש רוהט, פֿױלן די ציינער ניכער, װי בײטאָג, װען די מױל באווענט
זיך, און די ברעקלעך, ‏ װאָס שטייען צו צו די ציינער, װוערן דערװויילע
אָפּגעריבן,

די שפייעכצנילן,

די מויל איז אינווייניג שטענדיג
פֿײיכט פֿון שפייעכץ, װאָס גיסט זיך
אריין אין מױיל דורך לעכעלעך פֿן
באזונדערע גילן, װאָס באשטייען פֿון
אפֿולע בלעזעלעך, װוי א. בינטל וויינ-
טרויבן, די גילן געפֿינען זיך אונטערן
צונג, לעמן דעם אונטערשטן מױילביין
און לעבן די אױערן. אמאָל װערן
זי אנגעשװאָלן, דאן קען מען זי
דערטאפן מיטן האנט, וען שמאָפֿן,
װאָס האָנן אין זיך קראָכמעל, צעמישן | |
זיך מיט. שפייעכץ, ענדערן זיי זיך פֿו ,פראפ. האנשטיין, נאטורגעשיכטע דעס טי-רייכס",
איבער, עס װערט פֿון זי צוקער; פנ 6106צג1ס8 .יד .ד אין מינכען און עסליננען.
פֿארן. מענשן איז דאָס וויכטיג דערפֿאר,
ווייל צוקער צענייט, און קראָכמעל ניט; דער גוף אָבער קען אויסנוצן נאָר
די שמאָפֿן, װאָס צענייען.

די שלינגהייל און דער וויישעט (עסרער).

אז מען קוקט. זיך איין מיט אן אָפֿענער מויל אין שפיגל, זעהט מען
פֿונהינטן אזוי װי א קליינעם פֿארהאנג, דאָם איז דער קליינער צינגל, װאָס

ה- 147 --

טיילט אָפּ די מױילהייל פֿון דער שליננהייל,. אין שליננהייל עפֿענען זיך
דורך באזונדערע קאנאלן די אױערן צו דער נאָז; אױפֿאונטן גייען אראָפּ -
פֿון שלינגהייל צוויי קאנאלן: איינער פֿונפֿאָרנט, װאָס פֿארמאכט זיך בעת /
מיר שלינגען, מיט א דעקל, דאָס אין די לופֿטרער; דער צווייטער קאנאל .
געפֿינט זיך הינטן, דאָס איז דער וויישעט. ער באשטייט פֿון מוסקולן. דורך
אים לאָזט זיך אראָפּ דער ביסן אין מאָנן,

דער מאָגן,

דער מאָנן באשטייט פֿון
שטארקע מוסקולן. ער האָט די
פֿאָרמע פֿון א זאק און געפֿינט
זיך אין בויכהייל אונטער דער
ברוסטבויכשיידווענטל פֿונלינקס,
אין מאָגן װערט די שפיין דער"
ווארעמט, נאָכאמאָל צעריבן צווישן
די מוסקולן פֿון מאָנן און אויס-
געמישט מיט מאָגנזאפֿט, װאָס
האָט די אייננשאפֿט צו צעלאָו -
אייוויים, = אין מאָגנזאפֿט צענייט. -
- פֿלײש, ווייסל פֿון אן איי, קעז.
אין ‏ מאָנן בלייבט די שפיין פן פאפ האנשטין נאשורנעשיכטע דעס טיררייכס", -
עטליכע שעה. פֿארהאַנען לייכטע לג ע6מ61עג801 ( יד .17 אין מינכען אן עסליגנען:,
און שווערע שפּיזן, א שיטערע |
איי צעניים גיכער, װי א הארטע, געקאָכטע פֿלייש גיכער װי געבראָטענע
א, א, װ. אז דער מאָנן פֿארענדיגט זיין ארבעט, ציהט ער זיך צוזאמען
און די שפייז גייט אריבער אין די געדערים, |

די געדערים און די בויכנילן, -

די געדערים זיינען א זעהר לאנגער קאנאל, װאָס איז צונױפֿגעדרײט אין -
א קנויל, דער קנויל פֿארנעמט מער וי א העלפֿט פֿון נאנצן בויכהייל, דער
געדערימקאנאל באשטייט פֿון צוויי טײילן! א דינעם און א גראָבן. יעדער
טייל צעטיילט זיך ווידער אין עטליכע טיילן, װאָס יעדערער פֿון זי האָט זיין
באזונדער נאָמען, אייך איז געוויס אויסנעקומען צו הערן וועגן דער בלינדער -
קישקע, דאָס איז א טייל פֿון דער גראָבער קישקע, װאָס געפֿינט זיך רעכטס

-- 188 --

אין בויכהייל. זי איז פֿונאונטן אויסגעצויגן אזוי װי א קעשענע מיט א שפיץ,
װאָס רופֿט זיך דער. װאָרעמאָפװאוקס, די אנטצינדונג פֿון דעם אָפּװאוקס

|- רופֿט ארויס א זעהר שווערע קראנקייט,

! דער דינער טייל פֿון קאנאל הייבט זיך אָן פֿון מאָגן און פֿאראייניגט
| זיך דורך באזונדערע רערן מיטן לעבער און מיט א גרױיסן גיל, װאָס ליגט
אונטערן מאָנן, דער לעבער געפֿינט זיך פֿונאױבן, רעכמם אין בויכהייל, פֿון
גיל גיסט זיך אריין אין די געדערים בויכשפייעכץ, און פֿון לעבער גיסש זיך
יאריין א גרינליכע פֿליסיקײט: נאל, אין גאלמענכער געפֿינט זיך א שטענזייגער
זאפאס נאל,

ביידע פֿליסיקײטן ווירקן אויף די שפייז אזוי: זי צעלאָזן אייווייס, ארבעטן
אויס צוקער פֿון קראָכמעל און צעלאָון עס, צעקלאפן די גרויסע פֿעטסטראָפּנס
אויף נאָר קלייַנע; די פֿעטס װערט אזוי וי מולענעס. די שפּייז ווערט שיטער,
לאננזאם באװועגט זי זיך דורך דעם לאנגן געדרייטן קאנאל און װערט
ביסלעכװוייז אריינגעזוינן דורך דער דינער הייטל פֿון די געדעוים אין די
דינסטע בלושאָדערן, װאָס זיינען צעצווייגט אין דער הייטל, בעת מען רירט
אן די קישקע פֿונאינװייניג מיטן פֿינגער, פֿילט זיך אזוי װי סאמעט. דאָס
קומט דערפֿון,. װאָס די אינווייניגסטע הייטל אין אױיסגעצוינן אין טױזנטער
קליינינקע זויגערלעך, װאָס מיט זיי זאַפּט זי אויין די שפייז, ‏ די זויגערלעך
זיינען דין װי די דינסטע הערעלעך און זעהען זיך דייטליך נאָר אין
מיקראָסקאָפ, | יי |

װינאָר די שפייז קומט אריין אין די אָדערן, טראָנט די בלום פֿונאנדער
די ברענאונבושטאָפֿן איבערן גאנצן גוף הארטע, ניט צעגאנגענע, און דער-
הויפט ניט קיין גויטיגע. שטאָפֿן װערן ארױסגעװאָרפֿן פֿון קערפּער דורך דער
גלייכער קישקע.

דער נייץ,

אָפֿטמאָל ליידן מענשן פֿון א שעדליכן פאראזיט, װאָס פֿארקלייבט זיך
אין די געדערים, אין דער דינער קישקע. דאָס אין א בלינדער ווייסער
װאָרעם מיט א קליינעם קעפל, װאָס באשטייט פֿון אפֿולע פלאצינע גלידער
און זעהט אויס, װי א לאַנגע און שמאָלע גענדל,. מיט די פֿיר רונדע
וויגערס אױפֿן קעפל זויגט ער זיך צו צו די געדערים, און מיטן גאנצן גוף .
זאפט ער אין זיך אריין די שיטערע שפּייזשטאָפֿן, אין זיינע לעצטע הינטערשטע
גלידער אנטוויקלען זיך טויזנטער קליינע אייעלעך. די גלידער טיילן זיך אָפ
און פֿאלן ארוים פֿון גוף צוזאמען מיט די אייער, | יי

וויאזוי אָבער קומט דער גייץ. אין מענשליכן נוף אריין? מיט מיסש און

2 139 --

מיט שמוץ פֿאלן אריין די אייער אין די שפייז פֿון א רינד, אין די געדערים
פֿון רינד ווערט פֿון יעדער איי א בלאָז מיט עטליכע שטעכערס, מיט זי
באָרט: זיך דורך דער בלאָז אן אויסגאנג פֿון די געדערים, פֿאלט אריין אין'
אן אָדער, און דער בלוטשטראָם פֿארטראָגט אים אין א מוסקול. דאָ אנט-
וויקלט ער זיך ווייטער, ער באקומט א קעפל מיט עטליכע גלידער, אָבער
זי בֿלײבן אין בלאָז, ‏ בעת דער מענש עסט אזינע פֿלײיש (רױהע אָדער
ווייניג צעֶקאָכטע) פֿאלן די בלאָזן אריין צו אים אין מאָנן; דער קעפל רוקט
זיך ארוים פֿון בלאָז, און, לסוף, דערגרייכט דער גייץ אין די געדערים זיין פֿולע
אנטוויקלונג, | בי

אין פֿיש, דערהויפט אין הערינג, זיינען אויך דאָ גייצן, װאָס קענען זיך
פֿארקלייבן צום מענשן אין די געדערים, |

עס זיינען דאָ זעהר פֿיל מינים ווערים פאראזיטן, - זעהר געפֿערליכע
ווערים טרעפֿן זיך אין חזױרפֿלײש און אין די געדערים פֿון א הונט אב
מען לאָוט א הונט לעקן דעם פּנים און די הענט, און מען זעצט זיך נאָכ-
דעם עסן מיט ניט קיין געוואשענע הענט, קענען אָטדי געפֿערליכע ווערים
אריינקומען אין גוף, יו | |

אױפֿן ביישפיל מיטן גייץ, װאָס קומט אריין אין אונזער גוף דורך רינדענע
פֿלײש, זעהט מען, װוי וויכטיג עס איז, מען זאָל בהמות האלטן ריין, דער-.
הויפט נעבן זי ריינע עסגס, ניט פֿאראומרייניגן די לאָנקעס, וואוֹ זי פֿיטערן זיך.
| אויסעררעם איז אײנגעפֿירט אין די קולטורעלע לענדער, אז א דאָקטער -
קוקט איבער די פֿלײיש פֿון יערער געקוילעטער בהמה,

וועגן עמעמען און אָטעמאָרגאנען, -

ווענן קוילנוויערן גאַז אין דער ארויסגעעטעמטער לופֿט,
אָהן לופֿט קען א מענש ניט לעבן ניט איין מינוט, ‏ סיי בײיטאָג, ווען
ער ארבעט און סיי ביידערנאכט, װען ער רוהט, אלעמאָל עטעמט ער: ער
ציחט אריין אין זיך לופֿט און לאָזט זי ווידער ארויס, די לופֿט, װאָס גייט
ארוים פֿון מענשן איז ווארעם, האָט אין זיך וואסערדאמף (גיט א הויך אויף
א גלאָז אָדער א שפיגל) און האָט אין זיך. קוילנזויערן גאז (גיט א בלאָז דורך -
א טרייבעלע אויף קלאָרע קאלכוואסער: עס װעט וװוערן מוטנע), די אויס-
געעטעמטע לופֿט טוג שוין ניט פֿארן מענשן. דערפֿאר מוז מען שטענדיג
אָפּפֿרישן די לופֿט אין די הייזער. עפֿנט די פֿענסטער אפֿילו אין א גרויסן
פֿראָסט: שעדליכע לופֿט איז פֿאר אונזער געזונט געפֿערליכער, וִוי קעלט,
דער קוילנזויערער גאז פֿון דער ארויסגעעטעמטער לופֿט האָט זיך געשאַפֿן
אין אונז: דער זױערשטאָף פֿון דער אריינגעעטעמטער לופֿט האָט זיך פֿאר-

-- 140 --

איינינט מיט דעם קױלנשטאָף פֿון אונזערע אָרגאנען (פונקט אזוי פֿאראיינינט
זיך דער װױערשטאָף מיט דעם קױלנשטאָף פֿון האָלץ, בעת מיר צינדן עס אָן).
וויאזוי די פֿאראייניגונג קןמט פֿאר אין מענשליכן גוף קענען מיר ניט זעהן;
עס באקומען זיך אָבער דיזעלבינע רעזולטאטן: פֿון דעם קױלנשטאָף און דעם
זױערשטאָף ווערט קוילנזויערער גאז, און עס אנטוויקלט זיך די נויטיגע ווארעמ-
קייט, כדי דאָס לעבן זאָל גיין אין מענשליכן אָרנאניזם,. דאָסזעלביגע בי
אלע לעבעדיגע באשעפֿענישן,. ביי גאנץ אײנפֿאכע לעבעדיגע באשעפֿענישן,
וי למשל, ביי דעם רעננװאָרעם, גייט די לופֿט אריין אין גוף דורך דער
גאנצער הױט,. ביי די מער אנטוויקלטע באשעפֿענישן און ביי דעם מענשן
גייט זי אויך אריין דורך דער הויםט, אָבער דערצו אין נאָך דאָ א גאנצע
סיסטעם פֿון באזונדערע אָרגאנען, װאָס נעמען אריין און לאָזץ ארוים די
לופֿט, צו זיי געהערן: די מויל, דער נאָז, די לופֿטרער און די לונגען.

ואָטעמרער און לונגען.

פון , פראפ. האנשטיין, נאטורגעשיכטע דעס טיררייכט'', פלג, צסט1סצמס8 .ש .?ד אין מינכען און עסליננען.

-- 1} --

דער נאָז און די לופֿטרער, -

| דער נאָז פֿאראײינינט זיך דורך שמאָלע און געדרייטע קאנאלן מיטן
|שלינגהייל. = די קאנאלן זיינען אױסגעליינט מיט א דינער און פֿײכטער
שליימהייטל מיט קליינע הערעלעך, אז די לופֿט גייט אריין אין נאָז, ווארעמט
זי זיך אָן און פֿארלירם אפֿולע שטויב, װאָס בלייבט אויף די הערעלעך און
אויף דער פֿײכטער הייטל, דערפֿאר איז געזינטער צו עטעמען מיטן נאָו,
איידער מיטן מויל, פֿון נאָז נייט די לופֿט אריין דוֹרכן שליננחייל אין
לופֿטרער.

די לופֿטרער האָט אין די ווענטלעך האלבע רײפֿן פֿון כראָמסקע, דער-
פֿאר איז זי שטענדיג א פֿרײער וועג פֿאר די לופֿט, איר אויבערשטער טייל,
דער קעל, באשטייט פֿון עטליכע כראָמסקענע פלאטן, איינע פֿון זי דעקט
צו די לופֿטרער בעתן שליננען, דער ביסן זאָל ניט אריין אין רער. (אויב
דאָס טרעפֿט זיך, זאָגט מען , דער ביסן איז אריין אִין לינקן קעל".)

דער קעל, דערהויפט די קנייטשן פֿון זיין שליימהויט (די שטימבענדער) -
האָבן א גרויסן באטייט פֿארן מענשליכן קול. אוב די שטימבענדער זיינען
קראנק, ווערן מיר הייזעריג. | י

די לונגען.

די אָטעמרער צעצווייגט זיך אין צוויי רערן, בראָנכעס, א לינקע און א רעכטע, .
יעדע רער ווידער צעצווייגט זיך אויף קלענערע רערן..
ודי קלענסטע רערן אָדער בראָנכיאָלעס פֿארענדיגן
- זיך מיט די קלענסטע און דינסטע בלעזעלעך, די
בלעזעלעך און די רערן זיינען באפֿלאָכטן מיט
א געדיכטן נעץ פֿון בלוטאָדערן, װאָס זיינען דין,
וי האָר. ‏ די גאנצע מאסע בראָנכיאָלעס און
בלעועלעך איז פֿון ביידע זייטן, פֿונלינקס און
פֿונרעכטס, ארומגעכאפט, אזוי וי מיט צוויי זעק,
װאָס באשטייען פֿון א זעהר דינער פֿײכטער
הייטל (די פלעוורע). דאָס זיינען די לונגען
די . לונגען פֿילן אָן מיט זיך כמעט די נאנצע
ברוסטהייל, די ברומטהייל איז אויך אויסגעליינט
מיט א דינער שליימהיימל, אזוי אז די לונגען,
בעת זיי באוועגן זיך, רייבן זיך ניט אָן אירע

בראָנכעם און בראנכיאָלן,

פון ,פראם. האנשטיין, נאטורגעשיכטע
דעס טיררייכס. , מלנ, נ8006106.ע,קע

ווענטלעך, : | | אין מינכען און עסלינגען.

-- 146 --

ווי ווערט די בלוט געריינינט אין די לונגען?

די לופֿט גייט אריין דורך דער לופֿטרער אין די בראָנכעס, פֿן, זיי אין
די בראָנכיאָלעס און אין די לונגענבלעזעלעך,. דורך די דיגע הייטעלעך פֿון -
די בלעזעלעך און פֿון די אָדערן גייט אריין דער זױערשטאָף פֿון דער ארייג-
געעטעמטער לופֿט אין די בלוט, און דער קוילנזויערער גאז פֿון דער בלוט
גייט אריין אין די לונגעגבלעזעלער, אזוי קומט פֿאָר אן אויסבייט צוישן
דער ארייננעעטעמטער לופֿט און דער בלוט. די בלוט כקומט אריין אין די /
לונגען באלאָדן מיט קוילנזויערן גאז, דערפֿאוי האָט זי א טונקלרויטע פֿארב,
און בעת זי פֿארלאָזט די לונגען, איז זי רייך מיט זױיערשטאָף און האָט א
העלרויטע פֿארב. באפֿרײיענדיג זיך פֿון קוילגזויערן גאז, רייגיגט זיך די בלוט,

די לופֿט נייט. ארוים פֿון די לונגען דורכן זעלבינן וועג, און אויף איר
אָרט גייט אריין פֿרישע לופֿט,

די אָטעמבאווענגונגעף

ביים עטעמען שפילט א ראָלע דער גאנצער ברוסטקאַסטן און דערהויפט
די ווענטל, װאָס טיילט אָפּ די ברוסטהייל פֿון דער בויכהייל,

אין רוהיגן צושטאנד איז די ווענטל אריינגעוועלבט אין ברוסטהייל; בעת
אירע פֿעדים ציהען זיך צוזאמען, װערט זי פֿלאך און גיט א דריק די' בויכ-
אָרגאנען; די ברוסטהייל ווערט דערביי גרעסער, און די לופֿט אין איר שיטערער,
דערפֿאר גייט אריין א שטראָם פֿרישע לופֿט פֿונדרױסן; בעת די פֿעדים פֿון
ווענטל ציהען זיך ווידער אויס, בוינט זי זיך ווידער אריין אין ברוסטהייל און
ניט א דריק די לונגען; די בלעזעלעך דריקן זיך צוזאמען, און די לופֿט גייט
ארויס. דערביי טרעפֿט זיך קיינמאָל ניט, או עס זאָל ארויסגיין נאָר די
לופֿט, א טייל פֿון איר בלייבט, דערהויפט אין די אויבערשטע שפּיצן פֿון די
לונגען.

װאָס ברייטער עס וערט די ברוסטהייל, אלץ מער פֿרישע לופֿט קומט
אריין אין די לוננען, בעת א מענש באווענט זיך, באטיילינט זיך אין עטעמען
דער גאנצער ברוסטקאַסטן, די מוסקולן פֿון גרוסט ציהען זיך צוזאמען, און די
ריפּן חייבן זיך אויף, די ברוסטהייל פֿארברייטערט זיך, און עם קומט אין
אים אריין אלץ מער פֿרישע לופֿט, דער מענש עטעמט דאן מיט א פֿולער
ברוסט, און די לופֿט באנייט זיך אין אלע טיילן פֿון די לונגעף -

יווי פֿארהיט מען די לונגען?

ארבעט און באוועגונג אויף דער פֿרײער לופֿט װוירקן זעהר נוש אױפֿן
מענשליכן אָרנאניזם, זעהר געפֿערליך פֿאר די לונגען איז שטויב; אויסער-

= 143 --

דעם, װאָס דער שטויב פֿארשטאָפט די בראָנכיאָלעס און די בלעזעלעך, ברעננט
ער אָפֿט אריין אין די לוננען די געפֿערליכע טובערקוליאָז באקטעריעס, ‏ זי
האָבן די פֿאָרמע פֿון גאנץ קליינע דינע שטעמעלעך און זיינען זעהר פֿאר-
שפרייט; זעלטן װער עס קען זיך אפהיטן, אז די באצילן זאָלן ניט ארייג-
קומען אין זיין גוף, אָבער אין א שטארקן אָרנאניזם אנטוויקלען זיי זיך ניט,
גוטע שפייז, פֿרישע לופֿט, די שטראלן פֿון דער זון זיינען דער בעסטער מיטל
געגן טובערקוליאָז, דערהויפט איז די קראנקייט פֿארשפּרײיט אין די גרויסע
שטעט, וואו די מענשן ‏ לעבן אין ענגשאפֿט און אין א פֿארשטיקטער לופֿט,
- = מענשן, װאָס טראָגן אין זיך די באצילן, שפייען זי ארוים צוזאמען מיט
זייערע ליחות, דאָס אויסגעשפייטע װערט פֿארטריקנט, די באצילן הייבן זיך
אויף אינדערלופֿטן מיטן שטויב, דער שטויב פֿאלט אויף פֿארשיירענע זאכן,
אָן וועלכע מיר רירן זיך שטענדיג אָן, מיר עטעמען אים אויך אריין מיט דער
לופֿט, און אויף אזא אופֿן קענען מיר זיך אנשטעקן מיט טובערקוליאָז.
אזוי וי קיין מענש קען ניט זיין זיכער, אז ער האָט ניט אין זיך קיין באצילן,
טאָר קיינער ניט שפייען אויף דער ערד. דאָס איז א גרויסער פֿארברעבן, -
ווייל דורכדעם שטעלן מיר אין סכנה אפֿולע מענשן, |
אין קולטורעלע לענדער שטעלט מען שפייקעסטלעך ניט נאָר אין די
הייזער, נייערט אפֿילו אין די גאסן און דערהויפט אומעמום, וואו עס קומען
און גייען ארום מענשן, אין די שפייקעסטלעך דארף אלעמאָל זיין וואסער,
די באצילן זאָלן זיך ניט אױפֿהײבן מיטן שטויב,
די נאסן מוון װערן באגאָסן עטליכע מאָל אין טאָג. מען מוז אויך זיין
פֿאָרזיכטיג מיט לעפֿל, גאָפּלען, נלעזער; הייסע. וואסער איז דער בעסטער
מיטל; עסט ניט מיט קיין פֿרעמדן לעפֿל, איידער איר האָט אים ניט גוט
אָפּנעוואשן. דערהויפט איז רייגליבקייט יאלעמאָל דער בעסטער מיטל געגן
אלע קראנקייטן,

די צירקולאציע פֿון דער בלוט און די אָרגאנען פֿון רער צירקולאציע,
| די בלוט. / |

די בלוט. האָט דעם גרעסטן באטייט פֿארן מענשן. ניטאָ קיין איין
וויגקעלע פֿון מענשליכן גוף. (אין די מוסקולן, אין די מארך, אין די ביינער).
װאָס די בלוט זאָל צו אים ניט צוקומען; װאָרים אוב צו איין גליר זאָל
קיין בלוט ניט צוקומען, שטארבט ער אָפּ, די בלוט טיאָנט פֿונאנדער
איבערן גאנצן גוף שפיין און זױערשטאָף,. די שפּײזשטאָפֿן נעמט די בלוט
אריין אין זיך פֿון די נעדערים, דעם זױערשטאָף -- פֿון די לונגען. אין
יעד ג טייל פֿון קערפער בלייבן די שמאָפֿן, װאָס זיינען פֿאר אים נויטיג און

-- 144 --

טיילן זיך אױים די, װאָס זיינען איבעריג אָדער שעדליך, די בלוט נעמט
צוזאמען די שעדליכע שמאָפֿן און ברענגט זי אין די אָרגאנען, װאָס דורך.
זי י קענען זי ארויסגיין פֿון גוף,. אזוי ברענגט די בלוט דעם קױילנזויערן
, װאָס איז שעדליך פֿארן אָרגאניזם, אין די לונגען, און די לונגען עטעמען
אים ארויס; די איבעריגע שערליכע שטאָפֿן ברעננט די בלוט צו די נירן
און צו דער הויט, דורכוואנען זיי טיילן זיך אוים פֿון קערפער.
אז מען קוקט יך איין אױף א טראָפּן בלום דורכן מיקראָטקאָפ,
זעהט מען, אז די בלוט איז א געלבליכע פֿליסיקײט (סוראָוועטקע אָדער
סערום), װאָס אין איר שווימען ארום צווייערליי קייקעלעך: רוימע און ווייסע,
דער נאָמען קייקעלעך איז ניט איננאנצן צונעפאסט, ווייל די רויטע זיינען
גיכער פלאציגע קוכעלעך, איידער קייקעלעך. וי קליין זי זיינען, קען מען -
שוין פֿארשטיין פֿון דעם, װאָס אין איין טראָפּן געפֿינען זיך מיליאָנען רויטע
קייקעלעךי.
די ווייסע קייקעלער א אָדער די לייקאָציטן זיינען עטװאָס גרעסער פֿאַר
די רויטע, זי האָבן אויך ניט קיין ריכ-
טיגע פֿאָרמע פֿון א קייקעלע: זי ביימן
זייער פֿאָרמע, אויסציהענדיג זיך אָדער
ארױיסלאָזנדיג שפיצן,
די רויטע קייקעלעך נעמען אריין אין -
זיך זױערשטאָף פֿון די לונגען און נעמען
צונויף אין די אָרגאנען דעם קוילנזויערן
גאז. דורך זיי קומט פֿאָר דער אויסבייט
פֿון די נאזן. די לײקאָציטן שפילן אויך
א נרויסע ראָלע. זיי נעמען אריין אין זיך
פֿארשיידענע באקטעריעם, װאָס קומען
א יש ארין אין די בלוט, די באקטעריעס גייען
בלוטקייקעלעך. אונטער;, בעת זי ווערן פֿארשלונגען פֿון
די לייקאָצישן, און דער אָרגאניזם ווערט
פון בניי 8 ינמנטנעט ‏ ר "" = פֿארהיט פֿון א געפֿערליכער קראנקייט,
אין מינבען און עסליננען אויף אזא אופֿן קומט פֿאר א קאמף צווישן
די לייקאָציטן און די באקטעריעס; ניט אלע-
מאָל קענען די לײיקאָציטן בייקומען די באקטעריעס, װאָס פֿארמערן זיך
מוראדיג גיך,
װאָס מער בלוט דער מענש האָט , אלץ געזינטער פֿילט ער זיך. פֿארן
מענשן אין זעהר געפֿערליך צו פֿארלירן בלומ, אין אָרגאניזם איז די בלוט
אלעמאָל פֿליסיג,. אויף דער לופֿט ווערט זי פֿארגליווערט; אוב עס מאכט

-- 148 --

זיך א קליינע וואונד, און עם רינט בלוט, פֿארשטאָפט די בלוט אליין די
וואונד, ווערנדיג פֿארנליווערט, װאָס קעלטער די לופֿט איז, אלץ גיכער
ווערט די בלוט פֿארגליװוערט, דערפֿאר איז גוט צוצולייגן קאלטע וואסער בעת.
א בלוטונג,

דורך אן אָפֿענע ואונד קענען אין די בלוט גיכער אריינקומען מיט
שמוץ שעדליכע באקטעריעס, דערפֿאר דארף מען האַלטן א ואונד זעהר
ריין און אָפֿט בייטן דעם באנדאוש,

דאָס הארץ און די אדערן, (די בלוטנעפֿעס)

די בלוט נעפֿינט זיך אין א שטענדיגער באווענונג און שטעלם זיך ניט
אָפּ אויף קיין איין סעקונדע, ‏ אז די בלוט שטעלט. אָפּ איר לויף, קומט
דער טוט,

די הארץ איז דער אֶרגאן, װאָס טרייבט די בלוט אֶהנאנאױפֿהער,
די הארץ אליין געפֿינט זיך אויך אין א שטענדינער באוועגונג: זי ציהט
זיך צוזאמען און ציהט זיך וִוידער אויס,

די בלוט צעניסט זיך פֿון הארצן איבערן גאנצן קערפער דורך באזונדערע
רערן, בלומאָדערן, װאָס זעהען זיך דורך
| ערטערווייז דורך דער הויט,

די אָדערן, װאָס טראָגן ארויס די בלוט
פֿון האַרצן, היין ארטעריעס,. די בלוט פֿליסט
דורך זײי, װי א ניכער שטראָם, זיי האָבן
דערפֿאר זעהר שטארקע און עלאסטישע
ווענטלעך; די בלוט באווענט זיך פֿאָרױס, פֿונ-
אנדערשפארנדיג זייערע ווענטלעך, דעם.
לויףה (דעם פולם) פֿון דער בלוט אין די
ארטעריעס קען מען דערפֿילן דורך דער הויט,
טאפט אָן דעם פולם, צודריקנדיג דעם שלאָג-
אָדער פֿון האנט לעבן גרויסן פֿינגער,. אז
מען שניידט איבער אן ארטעריע, פֿליסט די
בלוט ארוים וי פֿון א פֿאָנטאן, און סאיז
זעהר שווער זי אָפּצוהאלטן,

די אָדערן, װאָס ברענגען די בלוט צוֹם פֿן,פראם. האנשטיין. נאטוינעשיכטע דעם
הארצן, רופֿט מען װוענעס. דער בלוטשטראָם טיררייכם', 8לנ, צשטנסצנוסם תד .תד -
איז אין זי שטילער; זייערע ווענטלעך זיינען אין מינכען און עסליננען.
10

- 146 --

ניט אזוי עלאסטיש,. בעת מען שניידט איבער א וװענע, קען מען צודריקן
אירע ווענטלעך און גיכער פֿארהאלטן די בלוט, איידער בעת מען שניירט
ואיבער. אן ארטעריע. - | י
= די ארטעריעס פֿאראייניגן זיך מיט די ווענעס דורך זעהר דיגע אָדערן,
װאָס מען רופֿט האָראָדערן; אין מענשליכן גוף זיינען דאָ זעהר פֿיל האָראָדערן.
זײערע דינסטע צווייגעלעך דריננען אריין אין אלע נלידער. פֿון א קלאפ
אָדער א שטאָך צערייסן זיך אָפֿט ביי אונז די האָראָדערן, אָבער זי וואקסן
זיך ניך ווידער צוואמען, | | |

בעת די הארץ ציהט זיך צוזאמען, ניסט זיך די בלוט פֿון אי ארויס
און צעניסט ויך איבערן קערפער; וען זי ציהט זיך װידער צוזאמען, פֿליסט
די בלוט אין איר װידער אריין, ביי א געוונטן דערוואקסענעם מענשן ציהט.
זיך די הארץ צוזאמען זיבעציג-אכציג מאל אין א מינוט, ביי א קינד ביו
ניינצינ מאָל, בעת מיר באוועגן זיך האסטינ, אָדער בעת מיר זיינען אױפֿ-
גערענט פֿון שרעק, פֿרײד אָדער פֿארדרום, באווענט זיך די הארץ גיכער;
די באווענונג קענען מיר דייטליך פֿילן, בעת מיר לייגן צו די האנט צו
דער ברוסט; - די יי

די הארץ באשטייט פֿון א זעהר שטארקן מוסקול. עס געפֿינט ױך
אין ברוסמהייל צווישן די לונגען, איר פֿאָרמע איז ענליך צו א קאָנום, דער
שפיץ איז פֿונאונטן, ער איז געווענדט עטװאָס אױפֿלינקס, די הארץ אי
ביי יעדן מענשן אומגעפֿער אזוי גרויס, װי זיין פֿױסט, זי באשטייט פֿון פֿיר
טײילן! די לינקע און די רעכטע פֿאָרהארץ (פֿאָרקאמער); די לינקע און די -
רעכטע הארצקאמער, די רעכטע און די לינקע העלפֿטן זיינען לחלוטין אָפגע-
טיילט איינע פֿון דער אנדערער, צווישן דער לינקע פֿאָרהארץ און דער לינקער
הארצקאמער געפֿינט זיך אן עפֿענונג; דאָסזעלביגע צװוישן דער רעכטער
פֿאָרהארץ און דער רעכטער הארצקאמער. די עפֿענונג פֿארמאכט זיך דורך -
א באווענליכע קלאפע, װאָס עפֿנט זיך, בעת זי באקומט א שטוים פֿונאױבן,
און פֿארמאכט זיך, בעת זי באקומט א שטויס פֿונאונטן,

די צירקולאציע פֿון בלוט,

פֿון די לוננען גיסט זיך אריין די בלוט דורך די לוגגענווענע אין די
לינקע פֿאָרהאַרץ; װינאָר די בלוט ניסט זיך אהין אריין, ציהט זיך די פֿאָר-
הארץ צוזאמען, די קלאפע עפֿנט זיך, ווייל די בלוט גיט איר א שמוים
פֿונאױבן, און די בלוט גיסט זיך אריין אין די לינקע הארצקאמער; װינאָר.
די בלוט גיסט זיך אריין אהין, פֿארקירצט זיך די לינקע הארצקאמער, די
קלאפע פֿארמאכט זיך, ווייל. זי באקומט א שטוים פֿונאונטן, די בלוט קען

א

די צירקולאציע פֿון בלוט, -
פון ,,פראם. האנשטיין, נאטורגעשיכטע דעס טיררייכט', פלנ, 6סמנסצסם .ת .עו אין מינכען און עסליננען.

-- 48 ----

זיך ניט אומקערן אין פֿאָרהארץ און גיסט זיך אריין אין דעם נרויסן שלאָג-
אָדער (אַאָרטע), דער שלאָנאָדער האָט אויך קלאפעס, װאָס עפֿענען זיך
אין דער ריכטונג פֿון הארצן און פֿארמאכן זיך אין דער ריכטונג צום הארצן,
דערפֿאר קען זיך די בלוט ניט אומקערן צוריק אין די לינקע הארצקאמער,
די אַאָרמע צעצווייגט זיך אױף אפֿולע קלענערע שלאָגאָדערן (ארטעריעס);
מיר ווייסן שוין, אז זייערע ווענטלעך זיינען זעהר שטארק און עלאסמיש,
די בלוט פֿליסט דורך זיי שטראָמיג,. זי צעצוזייגן זיך אין די אינווייניגסטע.
טיילן פֿון גוף, אין די ערטער, וואו זיי גייען דורך פֿונאױבן (אין האנט, אין
די שליפֿן) קען מען פֿילן, װי די בלוט פולסירט, װאָס ווייטער פֿון הארצן
ווערן די אָדערן אלץ קלענער, דער שטראָם אלם שטילער, ביסלעכווייו גייען
די ארטעריעם איבער אין די דינע האָראָדעון, װאָס דרינגען אריין אין די
מארך, אין די מוסקולן און אין די בײנער; דערביי קומט פֿאָר די דערנערונג
און די הייצונג פֿון קערפּער; דורך די דינע הייטלעך גייען דורך די שפיין"
שטאָפֿן און דער זױערשטאָף, עם אנטוויקלט זיך ווארעמקייט, און עס שאפֿן
זיך פֿארשיידענע אפּפֿאלשטאָפֿן; קוילנזויערער גאז און אנדערע,. פֿליסנדיג
איבער די האָראָדערן, ווערט די בלוט איבערגעפֿילט מיט אזוינע שטאָפֿן,
די האָראָדערן גייען ביסלעכווייז איבער אין גרעסערע אָדערן, אין די װענעם;
דאָ איז דער שטראָם אפֿולע שטילער, איידער אין די ארמעריעס, פֿון אלע
קלענערע ווענעס קלייבט זיך די בלוט צוזאמען אין צװיי נרױסע: פֿון די -
אויבערשטע טיילן פֿון גוף אין דער אויבערשטער פוסטער ווענע, און פֿון
די אונטערשטע טיילן פֿון נוף אין דער אונטערשטער פוסטער װענע. די.
גרויסע ווענעס האָבן אויך קלאפעם, װאָס עפֿענען זיך אין דער ריכטוננ
צום הארצן און פֿארמאכן זיך אין דער ריכטונג פֿון האַרצן, די װענעס
ברעננען די בלוט צו דער רעכטער פֿאָרהארץ; װינאָר די בלוט ניסט זיך אהין
אריין,. ציהט זיך די רעכטע פֿאָרהארץ צוזאמען, די קלאפע עפֿנט זיך, או.
די בלוט ניסט זיך אריין אין די רעכטע הארצקאמער; װינאָר די בלוט קומט
אריין אהין, ציהט זיך צונויף די הארצקאמער, די קלאפע פֿארמאכט זיך,
און די בלוט גיסט זיך אריין דורך דער לונגענארטעריע אין די לונגען; דאָרטן
צעניסט זיך דער בלוטשטראָם איבער די דינסטע האָראָדערן, װאָס פֿלעכטן
ארום די בלעזעלעך, דאָ קומט אויך פֿאָר אן אויסבייט: דער קוילנזויערער
נאז גייט אריין אין די בלעזעלעך, און די וװיערשטאָף אין די בלוש, די
לונגענווענע ברענגט אריין די אָפּגערײנינטע בלוט וידער אין די לינקע
פֿאָרהאַרץ, און די בלומצירקולאַציע הייבט זיך אן פֿונדאָסנײ,. אזוי קומט פֿאָר
די צירקולאַציע פֿון דער בלוט, |

ביי געוויסע קראנקייטן ווערט די רצירקולאַציע געשטערט, זי קומט פֿאָר
גיכער אָדער לאננזאמער, אָט לוט דעם סימן דערקענט דער דאָקטער, ון

-- 149 --

0 עס האלט מימן קראנקן, (איר האָט געווים באמערקט, װי דער דאָקטער
טאפט דעם פולם ביי א קראנקן.)

די ארויסטיילונג און די אָרגאנען פֿון דער ארויסטיילונג,
די נירן,

די אָפּפֿאלשטאָפֿן, װאָס די בלוט נעמט צוזאמען בעת ; איר צירקולאַציע אין
פֿארשיידענע טיילן פֿון גוף, זיינען שעדליך און מוון באזיימינט װוערן. די
פֿליסינע שמאָפֿן ברענגט די בלוט אין די נירן, די נירן האָבן די פֿאָרמע
פֿון צוויי גרויסע בעבלעך, זיי געפֿינען זיך אין הינטערשטן טייל פֿון בויכהייל
אין ביידע זייטן פֿון רוקנזייל, ‏ ארטעריעס ברענגען אריין די בלוט אין די
גראָבע מוסקולדיגע ווענטלעך פֿון די נירן,. דאָ צעניסט זיך די בלוט איבער
די צעצווייגטע האָראָדערן ; דורך די דינע הייטלעך פֿון די האָראָדערן זײיַען
זיך דורך די שיטערע אָפּפֿאלשטאָפֿן, די אורין, .
אין דעם אינװייניגסטן טייל פֿון די נירן, אין די
נירנבעכערם, די בלוט פֿליסט ארויס צוריק דורך
א ווענע שוין אן אָפּגעריינינטע און לױפֿט ווייטער
איר װעג; די אורין גיסט זיך ארוים פֿון די נירן
דורך באזונדערע אורינרערן אין אורינפּענכער, װאָס
געפֿינט זיך אין אונטערשטן טייל פֿון. בויכהייל,
און גייט ארוים פֿון קערפער,. :

די הויט,

די מרן קע גען נים באפֿרײען דעם גוף פֿון פון ,,פראם. האנשטיין, נאטורגעשיכטע
אלע אָפּפֿאלשטאָפֿן; א נרויסע טייל פֿון דער ארב עם דעס שיררייכט"י, מור. צגוסצסם . יד
פֿירט אוים די הויט,. װאָס האָט דעם נרעסטן אין מינכען און עסליננען,
באמייט פֿארן מענשן, זי באשטמייט פֿון דרי |
שיכטן: פֿונאױבן די האָרנשיכט, װאָס שיילט זיך אָפּ ביסלעכווייז און װוערט
שטענדיג פֿארביטן. מיט פֿרישע,. אױיף די הענט און אױף די פֿים װוערט זײ -
- פֿון רייבן און דריקן זעהר הארט (מאָואָלעס אויף די הענט און הינעראויגן
אויף די פֿים פֿון עננע שיך), בעת עם מאכט זיך אױפֿן הױט א בלאָז (אויב
מען פֿארברענט אָדער מען בריהט אָפּ די הויט), קלייבט זיך אָן אונטער דער
האָרנהױט וואסער און עס שטייט אֶָפ, אויף די ליפ אינם נאָז און אויף די
אויגנלעפלען נייט די האָרנהױט איבער אין א דינער שליימהיימל,

אונטער דער האָרנהױט געפֿינט זיך די לעדערהויט, און אונטער איר א

די ניר, -

-- 180 --

שיכט שמאלץ, די ווייכע שמאלצשיכט אין ניט ביי אלע מענשן גלייך, ביי
מאָגערע מענשן איז זי גאָר שוואך אנטוויקלט, ביי דיקע זעהר שמארץ, די
שמאלץ ווארעמט און שיצט דעם גוף, ווייל זי שוואכט אָפּ די ווירקונג פֿון
א דרוק אָדער א קלאפ אויף די אינערליכע אָרגאנען. |

זעהר וויכטיג איז די לעדערהויט, ווייל אין איר נעפֿינען זיך די שווייס-
גילן און די פֿעטסגילן, די האָרװאָרצלען און די פֿילקישעלעך פֿון די פֿילנערװןי

אלע גילן עפֿענען זיך דורך קלייגע לעכעלעך, פאָרן, װאָס געפֿיגען זיך
אין האָרנשיכט, דורך די פאָרן גייט אויך אריין זױיערשטאָף, און ס'גייט ארויס
קוילנזויערער נאז,. אָטאזױ העלפֿט די הוט די לונגען,

זעהר א גרויסן באטייט האָבן די שוייסגילן, ווייל דורך זיי באפֿרײט
זיך דער גוף פֿון שערליכע אָפּפֿאלשטאָפֿן, פֿון שווייס, די שווייסגילן זיינען
- לענגליכע טרייבעלעך, פֿונאױבן נעדרייט, װי א קאָרקנציהער, פֿונאונטן צונױיפֿי
געוויקלטע אין א קניילכל, צום קניילבל קומען צו האָראָדערן. די בלוט
פֿליסט דורך די האָראָדערן, זײַען זיך אֶפ אין קניילבעלע די שיטערע אָפ"-
פֿאלשטאָפֿן, די שווייס, און טיילן זיך אױים פֿון גוף דורך די רערן און די
פאָרן, ‏ דער מענש שויצט שטענדיג, אָבער דער שוייס אין ניט קענטינ,
ווייל ער ווערט גלייך אױיסנעדעמפֿט, בעת מיר באוועגן זיך האסטיג אָדער
מיר ארבעטן, באווענט זיך די בלוט אויך גיכער, די פֿארברענונג קומט פֿאָר
לעבעדיגער, עס באקומען זיך מער אָפּפֿאלשטאָפֿן, דער שווייס באווייוט ניט
אױסגעדעמפֿט צו ווערן און ער שפארט ארױם אין גרויסע טראָפּנט אויף
דער הויט, |

זומער שוויצן מיר מער, װי װינטער, זומער, בעת די לופֿט איז ווארעם;
ציהען זיך פֿונאנדער די בלוטאָדערן פֿון דער הויט, און אין זי פֿליסט אריין
מער בלוט, דערביי שוויצן זיך אוים מער אָפּפֿאלשטאָפֿן, ווינטער, בעת די
לופֿט איז קאלט, ציהען זיך צוזאמען די אָדערן פֿון דער הויט, און אין זי
קומט אריין ווייניגער בלוט, דערפֿאר טיילט זיך אוים ווייניגער שווייס,

פֿון די פֿע טסגילן מיילט זיך אויס פֿעטט, װאָס די הויט װוערט מיט
איר שמענדיג באשמירט, דערפֿון איז זי ווייך, און אדאנק דעם לאָזט ז
ניט דורך קיין וואסער,. די פֿעטסגילן וייון אױיס װי לענגליכע זעקעלעך,
דערהויפּט זיינען דאָ פֿיל פֿעטסנילן ארום די האָר, זי עפֿענען זיך טאקע
אין דער גריבל, װאָס דער האָר זיצט אין איר מיט זיין װאָרצל, דערפֿאר.
זיינען די האָר אָפֿטמאָל פֿעט,

יערער האָר האָט א לענגליכן װאָרצל, װאָס זעהט אויס וי א ציבעלע,
צום װאָרצל קומען צו די בלוטאָדערן, װאָס שפּייזן אים. דער אונטערישטער
טייל פֿון דעם האָר איז א לעבעדיגער, ער וואקסט און אנטוויקלט זיך, דער-
פֿאר וואקסן די האָר ווידער, בעת מען שערט זי אָפּ; אויב מען רייסט אָבער

- זאג --

ארוים דעם װאָרצל, קען שוין דער האָר ניט אָפוואקסן, די האָר ווארעמען
און שיצן די הױט. דערחויפט זיינען זי וויכטיג אױפֿן קאָפֿ, ווייל זי שיצן
דעם צארטן מארך,
נאָכדעם, וי מיר האָבן זיך נעהענטער באקענט מיט דער הויט, פֿאר-
שטייען מיר שוין, פֿארװאָס איר באטייט איז אזוי גרוים פֿארן מענשן, אויב
א מענש פֿארלירט א דרימל פֿון זיין הוט (פֿארברענט אָדער אָפגעבריהט),
שטארבט עֶר,

וי פֿארהיט מען די הױט?

| די שווייס מון ארויסגיין פֿון גוף, אָבער פֿון דער שוויים און פֿון דער
פֿעטס װערט די הױט שמוצינ. די פאָרן װערן פֿארשטאָפט, און דער
אָרגאניזם קען זיך ניט באפֿרײען פֿון די שעדליכע אָפּפֿאלשטאָפֿן; אויסער-
דעם שאפֿט זיך פֿון שמוץ א גוטע מִחיָה פֿאר אלערליי שעדליכע באקטעריעם;
דערפֿאר איז אזוי וויכטיג אָפֿט צו וואשן דעם גאנצן קערפער מיט וואסער
און מיט זייף, אונזער וועש רירט שטענדיג אָן די הויט, זאפט אריין אין זיך
די שווייס. און די פֿעטס, אין די ועש פארהאלטן זיך אויך די נאזן, װאָס
גייען ארויס פֿון דעם גוף דורך די פאָרן פֿון דער הױיט, דערפֿאר מוז מען
אָפֿט בייטן !די וועש. גוט איז, אױב מען האָט די מעגליכקייט צו טראָנן
צווייערליי וועש: בײמאָניגע און ביינאכטיגע, ביינאכט לופֿטערמ זיך אוים
די װעש, װאָס מען טראָנט בײטאָג, און בייטאג לופֿטערט זיך אוים די
וועש, װאָס מען טראָנט בײדערנאַפֿט,

דערהויפט איז געזונט צו טראָגן בגדים פֿון ווייכע און לופֿטיגע שמאָפֿן,
זי זאָלן ניט פֿארהאלטן קיין שוויים און קיין גאזן, זיי זאָלן גיכער. קענען
אױסגעדעמפֿט ווערן, |

מיר ‏ ווייסן,. אז די אינוויינינסטע ווארעמקייט פֿון מענשליכן גוף ווענדט.
זיך פֿון דער אינוויינינסטער הייצונג, און אז די ווארעמקייט אי א שטענדיגע
סיי ווינטער, סיי זומער, פֿונדעסטװענן קען זיך דער נוף שטארק אָפקילן,
אויב די לופֿט ארום אים אִיז זעהר קאלט, די חיות האָבן א האָרינן צורעק,
! װאָס שיצט זי פֿון קעלט, דער מענש שאפֿט זיך אליין א צודעק. ווינטער
מוזן מיר טראָגן אזוינע קליידער, װאָס לאָזן ניט ארויס די ווארעמקייט פֿון
גוף; לופֿט לאָזט ניט דורך קיין ווארעמקייט, דערפֿאר טוט מען אָן בגדים -
מיט וואטע, פֿוטער, און פֿון װאָלענע שמאָפֿן, צװישן די פֿעדים פֿון די
װאָלענע שמאָפֿן, אין די װאַטע און אין פֿוטער איז דא פֿיל לופֿט, אָט זי לאָזט
דאָס ניט דורך די ווארעמקייט,

אָפֿטמאָל װערט דער מענש קראנק, אױב דער גוף קילט זיך שטארק

-/ 159 --

אָפּ, מען פֿארקילט זיך,. מען קען אָבער דעם גוף צוגעוויינען צו קעלט, ער
זאָל זיך ניט פֿארקילן, דאָס הייסט פֿארהארטעווען דעם גוף. מען דער"
| גרייכט דאָס, אױב מען ואשט זיך מיט קאלטע וואסער, אױב מען פֿאר-
ברענגט אפֿולע צייט אויף דער פֿרישער לופֿט, אויב מען מראָנט ניט קיין
שווערע און קיין צו ווארעמע קליידער,

די געיוונסיסטעם און די אָרגאנען פֿון די אויסערליכע חושים.
דער מאוך און די גערוון

אלע אונזערע באוועגונגען, ‏ געפֿילן און געדאנקען ווענדן זיך אָן דעם
מארך, מיר ווייסן שוין, אז דער מארך באשטייט פֿון קאָפּמארך און רוקנ"
מארך, זי זיינען ענג פֿארבונדן צוישן זיך, פֿון מארך גייען אֶָפּ נערוון,
לאנגע ווייסע פֿעדים, װאָס צעצווייגן זיך אין אלע אָרנאנען, דערהויפט אין
די מוסקולן, מיר האָבן צווייערליי נערוון: באוועגנערוון און געפֿילנערװן,
אפֿולע באווענוננען וענדן זיך אָן אונזער ווילן, מיר קענען אױספֿירן
די אָדער יענע באוענונג מיט דער האנט און קענען ױ ניט אױס"י ‏
! פֿירן, ‏ דאָסגלײכן מיט די פֿים, מיטן מױל און אזוי ווייטער. דאָס זיינען
באוואוסטויניגע באווענונגען; אױסערדעם קומען פֿאָר אין אונזער
גוף באווענונגען, װאָס ווענדן זיך ניט אן אונזער וילן די באוועגוננען פֿון
הארץ, פֿון די לונגען, פֿון מאָגן און פֿון די געדערים און נאָך אפֿולע אנדערע;
דאָס זיינען אומב אוואוסטוזינינע באוועגונגען. בײדערלי בא-
ווענונגען ווענדן זיך פֿון די באוועננערוון, װאָס גיבן איבער דעם רייץ אָדער
דעם באפֿעל פֿון מארך צו אָטדעם אֶרגאן, װאָס פֿירט אויס די באווענונג,
אויב דער נערוו הערט אױיף איבערצונעבן דעם באפֿעל, הערט אױף דער
איבר זיך צו באוועגן. דאָס טרעפֿט זיך, אוב דער נערוו אָדער דער מארך
ווערן קראנק, די געפֿילגערװן האָבן אן אנדער ארבעט: זי גיבן איבער די
רייצן פֿון דער אויסערליכער װועלט צום מארך; אדאנק זי פֿילן מיר א שטוים,
א דריק און בִכלַל יעדן ווייטאג, די געפֿילנערװן ענדיגן זיך מיט באזונדערע
אפאראטן, װאָס זיינען ספעציעל צוגעפאסט דערצו, זי זאָלן קענען אױפֿנעמען
פֿארשיידענע רייצן; אזוינע אפאראמן זיינען די אױגן, די אויערן און אנדערע.
אוב די נעפֿילנערװן הערן אויף איבערצוגעבן די דרויסנדיגע רייצן, פֿאר-
מאכט זיך פֿארן מענשן די דרויסנדיגע װעלט. ער הערט זי אױף צו פֿילן,

ד ער קאָ פמארך (מות)..
דער קאָפּמארך באשטייט פֿון א זעהר ווייכן, צארטן שטאָף, פֿונאױבן
איז ער נרוי, אינווייניג ווייס. ‏ ער באשטייט פֿון דרי קענטינע טיילן: דער

-- 198 --

נרויסער מארך, װאָס באשמייט פֿון צוויי העלפֿטן, א רעכטער און א לינקער;
פֿון דעם קליינעם מארך און דעם לעננליכן מארך, װאָס פֿאראײנינט זיך דורך
דער לאָך אין הינטערביין מיט דער רוקנמארך פֿון רוקנזייל,

|פֿון /דעם קאָפמארך נייען אָפ צוועלף פאָר נערוון, דאָס זיינען געפֿיל-
נערוון און |באוועננערוון, = איין פּאָר גייט צו די אױגן, דאָס זיינען די זעה-

-פון פראם, האנשטיין, נאטורנעשיכטע דעס טיררייכם", פלג. צ9016ג1ס8 .9 .1 אין מינכען און עסליננען.

נערוון, נאָך א פאָר גייען צו די אױערן, דאָס זיינען די הערנערוון, א פאָר
צום נאָז, דאָס זיינען שמעקנערוון, א פאָר צום צונג דאָס זיינען טעמנערוון,-
און נאָך אנדערעי | |

דער גרויסער קאָפּמארך איז אין גרויסע טיפֿע קנייטשן, װאָס גייען אין
אלע ריכטוננען; דער קליינער מארך איז אויך געקנייטשט, אָבער די קנייטשן
גייען אין פאראלעלע שורות, יעדער טייל האָט זיין ארבעט. אזי למשל,
ווענדן זיך אָן דעם לענגליכן מארך די באוועגונגען פֿון הארצן און פֿון די
לונגען, אוב דער לעננליכער מארך ווערט געשעדינט, שטארבט דער מענש,
אָן דעם גרויסן מארך ווענדן זיך כמעט אלע אונזערע געפֿילן, אונזער גאנצער

-- 184 --

באוואוסטזיניגער לעבן, |אונזער שכל; אוב דער קאָפּמארך ווערט קראנק,
גייט דער מענש אראָפ פֿונזינען.

{ דער רוקגמארך.

דער רוקנמארך באשמייט אויך פֿון דערזעלביגער צארטער מאסע, וי
דער קאָפּמארך, די מאסע איז פֿונאױבן װייִם און אינווייניג גרוי; פֿון רוקג-
מארך נייען אֶפּ נערוון אין ביידע זייטן, און זי צעצוויינן זיך איבערן גאנצן
! גוף, ‏ אָן רוקנמארך ווענדן זיך אפֿולע באווענוגגען פֿון אונזערע אינווייניגסטע
אָרגאנען,+ אויסערדעם איז דער רוקנמארך אזוי װי א פֿארמיטלער צווישן
דעם קאָפּמארך און די אָרנאנען, װאָס זיינען מיט אים נופא ניט פֿארבונדן,
אזוי גיט איבער דער רוקנמארך אלע באפֿעלן פֿון דעם נרויסן מארך צו די
פֿיס, - און זיי באווענן זיך. לױטן באפֿעל פֿון קאָפמארך, דאָסגלײכּן גיט
איבער דער רוקנמארך אלע ריצן פֿון די אָוגאנען צום קאָפּמארך,. אוב
דער רוקנמארך װערט קראנק, רייסט זיך איבער די באציהונג צוישן די
אָרגאנען און דעם גרויסן קאָפמארך, די פֿיס באוועגן זיך ניט, זי ווערן
פֿאראליזירט, וי מען זאָל דאן ניט רייצן די גלידער, ֿילן מ מיר דערביי קיין
שׁום ואך ניש, -

די אויסערליכע חושים,

דער מענש דערקענט די װעלט מיט זינע אויסערליכע חושים. די
וויכטיגסטע פֿון זי זיינען: די ראיה, דער חוש השמיעה, דער חוש הריחַ, דער
חוש הַטַּעַם, דער חושיהמישוש און דער מוסקולנעפֿיל, |

יעדער חוש האָט זיין אָרנאן אָדער אפאראט, װאָס אין פֿארבונדן מימן
מארך דורך באַזונדערע גערוון, די גערוון פֿון יעדערן חוש ניבן איבעױ דעם
מארך נאָר געוויסע רייצן, דער זעהנערוו ווערט גערייצט דורך ליכטיקייט,
דער הערנערוו דורך קלאנגען, דער שמעלנערוו דורך נאזן, דער טעמנערװ
דורך פֿליסיקײטן, דער טאפנערוו ווערט גערייצט דורך אָנרירן פֿארשידענע
זאכן, דער מוסקולנערוו דורך די אנשטרעננוננ פון די מוסקולן.

די אױגן,

די אוױגן, דאָס איז דער אפאראט פֿון זעהן, זיי געפֿינען זיך אין בא"
זונדערע פֿארטיפֿונגען פֿון שארבן, וואו זי זיינען נוט געשיצט, די פֿאר-
טיפֿונגען (אויגנהיילן) זיינען אויסנעבעט מיט שמאלץ, דערפֿאר רייבן זך די
אויגן ניט אָן די ביינערנע ווענטלעך, בעת זיי באוועגן זיך,. די באוועגונגען.

-- 155 --

זיינען מעגליך, ווייל די אויגן זיינען פֿארבונדן מיט זעהר עלאסטישע מוסקולן,
די אויגן זיינען גוט געשיצט פֿון שוויים, שטויב און צו שטארקע באלויכטונג,
אלע שוצמיטלטן צוזאמען רופֿט?מען אָן אין אלטעגליכן לעבן מיט איין נאָמען
יברעמען:, - ברעמען רופֿט מען אָן די האָר אױפֿן שטערן איבער די אוינן,
װאָס לאָזץ ניט צו צו די אױגן קיין שויים; ברעמען הייסן אויך די הויט-
דעקלעך, װאָס פֿאומאכן די אױגן, בעת דער מענש רוהט, אָדער בעת די -
שיין . איז צו שטארק און בלענדט די אױגן; ברעמען רופֿט מען אויך די
הערעלעך אויף די ברעגעס פֿון די דעקלעך, װאָס שיצן די אוינן פֿון שטויב,
יעדער פֿון די אָנגערופֿענע שוצמיטלען מוז האָבן זיין באזונדערן נאָמען,
לאמיר זיי דערוויילע אנרופֿן אזוי: שטערנברעמען, אויגנברעמען (וויעם) (די
האָר אױפֿן שטערן און אױף די דעקלעך) און אױיגנדעקלעך (לעפלען). די
אויננדעקלעך זיינען באצוינן פֿונאונטן מיט א שליימיגער הייטל, זי זאָלן ניט
רייבן די אויגן, | |

אין אויבערשטן אויסערליכן ווינקל פֿון יעדער אויג געפֿינט זיך א טרערנניל,
(זי באשמייט פֿון בלעזעלעך, װוי טרויבן) װאָס פֿון איר ניסן זיך ארוים איינצינע
טראָפּנס; געבנדיג וא פינטל מיטן אױג, צעווישן מיר ניט וילנדינ דעם
טראָפן איבערן נאנצן אױג, אזי וואשט זיך די אויג שטענדיג אפ, און דער-
פֿאר איז זי קלאָר; די טרערן קלייבן זיך צוזאמען אין אינװיינינסטן אונטערשטן
ווינקל פֿון אויג און גיסן זיך אריין דורך באזונדערע טרערנקאנאלן אין נאָז,
נאָר דאן, בעת די טרערן גיסן זיך אין א גרויסער מאָס, גיסן זי זיך אריבער
איבער די ברעמען (דער מענש ויינט), די אויג נופא, (דער אויגנעפל), איז
באדעקט מיט דריי היטלעך: די אוֹיסערליכע, די װוייסל איז הארט אוּן ווייס,
וי מילך, פֿונפֿאָרנט אין רעכטן מיטן איז זי אױסגעבוינן און דורכזיבטיג,
אָטדער טייל אירער הייסט די ה אָ רנהייטל, זי איז אזי ויא רונדער
פֿענסטערל אין דער ניט דורכזיכטיגער ווייסל, אונטער דער ווייסל געפֿינט
זי די אָדערהײטל (געפֿעסהײטל), אין איר צעצווייגן זיך אפֿולע האָראָדערן,-
זי איז טונקל, כמעט שווארץ,. דורך דעם פֿענסטערל (דורך די האָרנהייטל)
זעהען מיר נאָר א טייל פֿון איר, א רעדעלע, װאָס רופֿט זיך אָן די רעגג-
בויגנהייטל, איר פֿארב אי ניט ביי אלע מענשן גלייך (שווארץ, ברוין,
גרוי, בלוי), ‏ אינמיטן אנטקעגן פֿענסטערל האָט זי א רונדע לאָך, װאָס זעהט
אוים, װי א שווארצער פינטל אין דעם פֿארביגן רעדעלע, זי הייסט שווארצ-
פינטל אָדער שווארצאפל, |

אוגטערן געפֿעסהײטל געפֿינט זיך די נעצהייטל, אין איר צעצוויינט
| = זיך דער זעהנערוו. די געצהיטל זעהט זיך ניט דורכן פֿענסטערל, דער
זעהנערוו גייט פֿון דעם קאָפּמארך און קומט אריין אין אױג פֿונהינטן דורך
די ווייסל און דורך דער געפֿעסהײטל,

-- 190 --

הינטערן. רענגבויננהייטל, אנטקעגן זעהלאָך, ליעט- א הארטע דורכ-
זיכטיגע לינז (קרישטאָלגלאָז), צװוישן דער לינז און דער אױיסגעבויגענער
האָרנהייטל געפֿינט זיך א קלאָרע וואסערדיגע פֿליסיקײיט; דער
גאנצער עפל הינטערן לינז איז אנגעפֿילט מיט א דורכזיכטיגער גלאָזינער
מאסע, מיט דעם נלאָזקערפער,

דער זעהנערוו ווערט גערייצט דורך ליכטיקייט, די שטראלן גייען דורך
דורך די װואסערפֿליסיקײט, דורך די לינז, דורך דעם גלאָזקערפער און דער"
גייען צום נערוו אין נעצהייטל, דורכנייענדיג דורך אָטדי אלע דורכזיכטינע
קערפער, דערהויפט דורך דער לינז, ברעכן זיך די שטראלן איבער, ד, ה,
זי בייטן זייער ריכטונג, און אױפֿן געצהייטל באקומט זיך דער אָפּבילד פֿון
דעם חָפץ, װאָס מיר קוקן אויף אים, דאָס רייצט דעם נערוו, דער רייץ ניט זיך
איבער דעם מארך, און מיר זעהען, די לינז שפילט א גרויסע ראָלע ביים
זעהן, זי קען זיך אויסבייגן (זיך שטארק וועלבן) און זיך צוזאמענציהען (פלאציגער
ווערן), דורך א פלאצינע לינז זעהען זיך גוט ווייטע זאכן, דורך א געוועלנטן --
נאָענטע, ביי מענשן מיט א נומער ראיה פאסט זיך צו אױף אזא אופֿן די
לינז הן צו נאָענטע און הן צו ווייטע זאכן,

אויף דער עלטער פֿארלירט די לינז די פעחיקייט זיך צו וועלבן, זי
בלייבט שטענדיג פלאציג, דערפֿאר איז א עלטערן ‏ מענשן שווער צו זעהן
|קלייגע נאָענטע זאכן, ער מוט אָן ברילן מיט אויסגעבויגענע גלעזער, װאָס
ווירקן. װי א געוועלבטע לינז,

פֿארקערט ביי אנדערע מענשן, פֿארלירט די לינז די פעהיקייט פלאציג
צו װערן, זיי זעהען נאָר נאָענטע זאכן, זיי זיינען קורצויכטיג, יענע
זיינען געווען ווייטזיכטיג, כדי צו זעהן ווייטער, טוען זי אָן ברילן מיט
אריינגעבויגענע גלעזער, װאָס וירקן, װי א פלאציגע לינו,

יסטרעפֿט זיך, אז מענשן ווערן געבאָרן קורצזיכטינע; אנדערע ווערן
קורצזיכטיג פֿון לייענען אָדער פֿון ארבעטן מיט קליינע זאכן ביי א שוואכער
באלייכטונג,, אָדער פֿון דער שלעכטער געוואוינהייט צו האלטן איינגעבויגן
דעם קאָפּ צו נאענט צום בוך, צום העפֿט אָדער צו אנדערע זאכן,

די אױערן.

די אױערן, דאָס איז אן אפאראט אױפֿצונעמען קלאנגען. דער
הערנערוו ווערט גערייצט נאָר דורך א קלאנג, דער אױער באשטײט
פֿון דער אויערמושל, פֿון דעם געבוֹיגענעם ביינערנעם אויערקאנאל, װאָס
איז פֿארמאכט פֿון דער אינוויינינסטער זייט מיט דער בייגעוודיגער פויקהייטל.
דאָס איז דער אויסערליכער אױער. די הוט פֿון געהערקאנאל לאזט ארוים

,-- 197 --

פֿון זיך א נעלן פֿעטם, מיט אים װערט אױסנעשמירט די פוקהיטל,
הינטערן פויקהייטל געפֿינט זיך דער מיטלסטער אױיער, פֿון אים גייט א
באזונדערער קאנאל (די טרומייטרער) צום שלינגהייל. דורך דער רער גייט
אריין אין פויקהייל לופֿט, דערפֿאר איז די פויקהיימל אננעצויגן, ווייל די

פון , פראפ, האנשטיין, נאטורגעשיכטע דעם טיררייכס ', פֿונ, 8000 .19 .זד אין מינכען און עסליננען. .

לופֿט דריקט אויף איר פֿונדרױסן און פֿון אינווייניג. ‏ דער מיטלשטער אוער .
טיילט זיך אָפ מיט צוויי פֿארצױנענע פֿענסטערלעך פֿון אינװוייניגסטן אוער
(דעם לאבירינט), |אין מיטלשטען איער געפֿינט זיך אזוי װי א בריקעלע
צווישן דעם אויסערליכן און אינוויינינגסטן אוער דער בריק באשמייט פֿון
דרי פֿאראײניגטע ביינדעלעך: דעם האמערל, דעם אמבוס און דעם רייטרינג,
דער האמערל איז אנגעשפארט אָן פויקהייטל, און דער רייטרינג איז אריינ-
נעשפארט אין פֿענסטערל פֿון אינװויינינסטן אויער, '

-- 188 --

אין אינװיינינסטן אוער געפֿינען זיך עטליכע קאנאלן: דריי אויסגע-
בויגענע (װי בויגנם), און איינער, װי א שנעקנהייזעלע, אין דעם קאנאל
צעצוויינט זיך דער הערנערוו, װאָס נייט אויין פֿון דעם גרויסן קאָפמארך* .
דער אינוויינינסטער אוער איז אננעפֿילט מיט א פֿליסיקײט,

יעדער קלאנג קומט פאָר דערפֿון, װאָס די באווענונגען פֿון פֿארשיידענע
זאכן אָדער זייער צוזאמענשטוים רופֿן ארויס א ציטער אָדער א באווענונג
פֿון דער לופֿט, די באוועגונג פֿארשפּרײט זיך אין אלע זייטן, ציטערנדיג
אָדער טרייסלענדיג זיך, ניט די לופֿט א שטוים די פויקהייטל, דער שטוים
ניט זיך איבער די ביינדעלעך, דער רייטרינג גיט א שטוים די הייטל פֿון
אינווייניגסטן פֿענסטערל, ער דריקט זיך אריין אין לאבירינט, די פֿליסיקײט
הייבט זיך אָן צו באוועגן, דאָס רייצט דעם נערוו, דער רייץ גיט זיך איבער .
דעם גרויסן מארך --- און מיר הערן א קלאנג,

די אפאראטן פֿון די איבערינע חושים,

די צונג, דער נאָז און די הוט זיינען אפאראטן אױפֿצונעמען פֿאר"
שיידענע רייצן, | יי

די צונג איז דער אָרגאן פֿון חוש הטעם, ער װערט גערייצט דורך
פֿליסיקײטן, ‏ זאכן,. װאָס צענייען ניט אין מול, האָבן קיין טעם גיט, די
טעמנערוון צעצווייגן זיך אין באזונדערע בראָדעווקעם, װאָס זעהען זיך דייט"
ליך פֿונהי:טן אויף דער צונג, | | |

דער שמעקנערוו צעצוויינט זיך אויף די דינסטע פֿעדימלעך אין אויגערשטן
טייל פֿון די נאָזהײלן, זיי װערן גערייצט נאָר דורך גאן, בעת דער נאָר.
איז פֿייכט און די לופֿט באווענט זיך, |

אין דער הויט געפֿינען זיך אפאראטן אױפֿצונעמען טאפרייצן, די
טאפנערוון צעצווייגן זיך אין באזונדערע לענגליכע פֿילקישעלעך, װאָס געפֿינען
זיך אין דער לעדערהויט, דורך זי פֿילן מיר אויך די טעמפעראטור פֿון
פֿארשײדעגע. זאכן, װאָס מער אזוינע קישעלעך זיינען פֿארהאַנען אין א
װאָסער ניט איז טייל פֿון אונזער הויט, אלץ פֿילבארער איז דער אָרט, זעהר
פֿילבאר זיינען. די שפיצן פֿון די פֿינגער און דער שפּיץ פֿון דער צונג

דאָקטער דזשענער און דער שכל פֿון שטעלן פאָקן.
פּאָקן איז א שרעקליכע קראנקייט, װאָס טרעפֿט זיך איצטער זעהר
זעלטן, איר ווייסט דאָך געווים, אז מען פֿארהיט זיך פֿון דער קראנקייט
דערמיט, ‏ װאָס מען לאָזט זיך שטעלן פאָקן. קליינע קינדער שטעלט מען

- 189 --

פֿאָקן ;אױפֿן. ערשטן יאָר פֿון זייער לעבן, שפעטער שטעלט מען ווידער פּאָקן
אומגעפער אלע 6---7 יאָר, אין װאָס דאָס פּאָקנשטעלן באשמייט, ווייסט
איר;- קען זיין, אליין, ‏ מען האָט אייך דאָך געווים ‏ עטליבע מאָל שוין גע
שטעלט פאָקן,. מען מאכט אויף דעם אויבערשמן טייל פֿון דער האנט א קריץ
און מען לאָזש אַריין א מראָפּן פֿליסיקײט, װאָס רופֿט זיך אן לימפע, די
לימפע נעמט מען פֿון א פאָקנוואונד ביי א קאלב. קיה און קעלבער װערן
אויך קראנק אויף פּאָקן, די קראנקייט װערט ארױסגערופֿן דורך מיקראָס-
קאָפישע באשעפֿענישן,. ארײנלאָזנדיג אונטער דער הוט דורך א קריץ דעם
טראָפּן פֿליסיקײט פֿון א פאָקנוואונד, לאָזן מיר אריין דעם באציל פֿון
דער קראנקייט, צערוויט מאכן מיר דעם מענשן קראנק. די האנט ווערט
אָנגעשװאָלן, אָפֿטמאָל הייבט זיך אױף די טעמפעראטור, דער מענש װערט
קראנק, דאָם געדויערט אָבער ניט לאנג, באלד װערט דער מענש ווידער
געזונט, = איצט איז ער אָבער כמעט װי פֿארױיבערט פֿון דער שרעקליכער
קראנקייט אויף פֿינף-זעקס יאָר און, קען זיין, אז אױפֿן נאנצן לעבן,

|- - איידער מען האָט דעם מיטל געפֿונען, פֿלעגן טויזנטער מענשן אױס- -
שטארבן פֿון דער שרעקליכער קראנקייט, איצט איו זי שוין א זעלטענע דערי
שיינונג בי אונז, 2 | ר
| = געפֿונען דעם מיטל האָט אן עננלישער דאָקטער עדוארר דושענער, -
װאָס איו געבאָרן געװאָרן אין 1749 יאָר אין געשטאָרבן אין 1823,. ער
האָט זיך זעהר שטארק אינטערעסירט מיט דער קראנקייט, װאָס פֿון איר
האָבן ‏ אין זיין צייט געליטן אזױפֿיל מענשן, ער האָט באמערקט, אז די
פֿרױען, װאָס פֿלעגן מעלקן קיה, קראנקע אויף פאָקן, פֿלעגן זיך אננעמען
פֿון זי און אויך קראנק װערן, זי פֿלעגן אָבער גרינג אריבערטראָגן די .
קראנקייט, און נאָך מערקווירדיגער, זי פֿלעגן זיך שוין ניט אננעמען פֿון
קראנקע מענשן. דזשענערן האָט דאָס ארױפֿגעבראכט אױף אזעלבע גע-
דאנקען: ווייזט אוים, אז אוב מען האָט שוין איין מאָל די קראנקייט
אריבערגעטראָנן, נעמט מען זיך שוין נאָכֿאמאָל ניט אָן, דער אֶרנאניום
געוואוינט זיך איין צו דער שערליכער באקטעריע, און בעת זי. פֿאלט אריין
א צווייטן מאָל אין אים, קען זי שוין ניט זיין שעדליך, ווייטער האָט דושענער
באמערקט, אז די קיהישע פאָקן זייינען ניט אזוי שטארק געפֿערליך פֿארן לעבן. אין
זיין גרויסער פראקטיק האָט ער זיך איבערצייגט, אז אלע קראנקע, װאָס האָבן
זיך געהאט אָנגענומען פֿון א קוה, זיינען געװונט געװאָרן, ‏ אוב אזוי, האָט
ער געמראפֿט, װאָלט עס לױינען; או די מענשן זאָלן װערן קראנק איף
קיהישע פאָקן און דערמיט זיך פֿארהיטן פֿון אמתע. ער האָט געפרובט
אנשטעקן מיט קיהישע פאָקן געזונטע מענשן; זי {האָבן לייכט אריבער-
געמראָגן די קראנקייט און זיך דעינאָך שוין מער ניט אנגענומען, הגם זי

-- 160 --
האָבן געלעבט צווישן מענשן, װאָס זיינען קראנק געווען אויף פאָקן. דושענער
האָט באשריבן זיינע עקספערימענטן, אינאָנהײב האָבן זיך אפֿולע מענשן
באצוינן מיט אומצוטרוי און שרעק צו דושענערם מיטל, אָבער די גומע
רעזולטאטן, װאָס דער מיטל האָט גענעבן, האָבן אלעמען איבערגעציינט,
אז ער איז גערעכט, פֿון ענגלאנד האָט זיך דאָס פּאָקנשטעלן פֿארשפּױייט
איבער אלע איבעריגע לענדער, איצטער האָט שױן קינער ניט מורא
פֿארן פאָקן שטעלן,. די מאמעס ברענגען שוין אליין צום דאָקטער זייערע
קליינע קינדער, ער זאָל זיי שטעלן פאָקן, |

דרוק פֿון וו דרוגולין, לייפציג,